Aktif International Hastanesi Yayın Kurulu tarafından hazırlanmıştır.

Tahmini okuma süresi: 10 dakika 57 saniye

İçindekiler

Kansızlık nedir? Kansızlık hakkında bilinmesi gerekenler

Gün içinde sürekli yorgun hissetme veya enerjinin çabuk tükendiğinin fark edilmesi gibi durumlarda, bu duruma neden olabileceği düşünülen ilk olasılıklardan biri kansızlık olur. Kansızlık (anemi) kandaki hemoglobin düzeyinin yaşınıza ve cinsiyetinize göre beklenen seviyenin altında kalmasıdır. Bazen hiçbir belirti vermeden sessizce ilerlese de, değerler düştükçe halsizlik, baş dönmesi veya nefes darlığı gibi durumlar günlük hayatınızı zorlaştırabilir.

Burada bilmeniz gereken en önemli tıbbi gerçek kansızlığın tek başına bir hastalık değil, vücudunuzda yolunda gitmeyen başka bir durumun yansıması olduğudur.

Peki, kansızlık neden olur, değerler düştüğünde vücudunuz nasıl tepki verir ve asıl neden nasıl teşhis edilir? Bu yazımızda kansızlık ile alakalı merak edilenleri detaylıca inceliyoruz.

Hemoglobin düşüklüğü: kansızlık vücutta nasıl gelişir?

Vücudumuzu kusursuz işleyen bir sistem, kırmızı kan hücrelerimizi de bu sistemin yorulmak bilmeyen nakliye araçları olarak düşünebilirsiniz. Hemoglobin bu araçların içine yüklenen ve akciğerlerden tüm dokularınıza oksijen taşıyan en değerli proteindir. Yaşınıza veya fizyolojik durumunuza bağlı olarak bu protein azaldığında, yani hemoglobin düşüklüğü yaşandığında, kanınızın organlara oksijen taşıma kapasitesi de kaçınılmaz olarak düşer. İşte kansızlığın vücuttaki temel mekanizması tam olarak budur.

Oksijen seviyesi düştüğünde vücudunuz hemen pes etmez, aksine bu açığı kapatmak için olağanüstü bir çaba harcamaya başlar. Dokulara yeterli oksijeni ulaştırabilmek için kalbiniz daha hızlı çarpar, akciğerleriniz daha fazla havaya ihtiyaç duyar.

Günlük hayattan örnek vermek gerekirse, işlerinizi yaparken veya merdiven çıkarken nefes nefese kalmanızın, kalbinizin aniden hızlanmasının ya da o geçmek bilmeyen yorgunluk hissinin asıl sebebi vücudunuzun içeride verdiği bu telafi savaşıdır. Kansızlığın ne kadar hızlı geliştiği ve vücudunuzun buna ne kadar uyum sağlayabildiği şikayetlerinizin şiddetini belirleyen en önemli faktörlerdir.

Kansızlık belirtileri nelerdir? Kansızlık saç döker mi?

Vücudunuz dokulara yeterli oksijeni taşıyamadığında size bazı uyarı sinyalleri göndermeye başlar. Bu sinyaller kansızlık belirtileridir. Poliklinik başvurularında en sık karşılaşılan kansızlık belirtileri arasında başlıcalarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

Geçmek bilmeyen halsizlik ve sürekli yorgunluk hissi
Aniden ayağa kalktığınızda yaşanan baş dönmesi veya göz kararması
Ciltte, dudak içlerinde ve tırnak yataklarında solukluk
Merdiven çıkarken veya hafif efor gerektiren işlerde nefes darlığı
Göğüste sebebi anlaşılamayan çarpıntı hissi
Özellikle el ve ayaklarda sürekli soğukluk
Odaklanma güçlüğü, dikkat dağınıklığı ve baş ağrısı

Yaşadığınız şikayetlerin şiddeti sadece değerlerinizin ne kadar düşük olduğuna değil, bu düşüşün ne kadar hızlı gerçekleştiğine de bağlıdır. Yavaş yavaş gelişen hafif bir kansızlık hiçbir belirti vermezken, değerlerin aniden düşmesi durumunda daha şiddetli çarpıntı veya baygınlık hissi yaşayabilirsiniz.

Şimdi de hastalarımızın sıkça kaygılandığı o soruya gelelim: Kansızlık saç döker mi? Evet, özellikle demir eksikliğinin de tabloya eşlik ettiği durumlarda saç dökülmesi oldukça yaygın bir şikayettir. Saç köklerinin güçlenip büyüyebilmesi için yeterli kan akışına ve mikrobesinlere ihtiyacı vardır.

Ancak her kansızlık saç dökmez ve her saç dökülmesinin sebebi kansızlık değildir. Saç dökülmesinin altında tiroit problemleri, yoğun stres, hormonal değişimler veya genetik yatkınlık gibi pek çok farklı neden yatabilir. Bu yüzden, sırf saçlarınız dökülüyor ya da halsizsiniz diye kulaktan dolma bilgilerle eczaneden demir takviyesi alıp kullanmak fayda getirmeyip sorunu ertelemenize neden olabilir. Vücudunuzun neye ihtiyacı olduğunu öğrenmenin en güvenli yolu doktorunuzun yapacağı basit bir kan testidir.

Kansızlık neden olur?

Kansızlık teşhisi sonrası durumu anlamlandırma çabası içindeki kişiler genellikle sorunu son dönemlerde yiyip içtikleriyle ya da stresle ilişkilendirme eğiliminde olurlar. Pek çok kişi anemi tablosunu doğrudan kendi yaptığı bir hataya bağlasa da, tıbbi açıdan durum böyle olmayabilir.

Stres tek başına doğrudan kansızlığa yol açmaz. Dahası, beslenmenize ne kadar dikkat ederseniz edin, tamamen kontrolünüz dışında gelişen bazı durumlar kan değerlerinizi düşürebilir. Bu nedenle, bir eksiklik saptandığında, odaklanılması gereken altta yatan sorunun ne olduğunu bulmak ve onu çözmek olmalıdır.

Kansızlık neden olur sorusunun cevabını üç temel mekanizmayla çok daha net açıklayabiliriz:

Yeterli Kan Hücresi Üretilememesi: Kemik iliğinizin kırmızı kan hücresi üretebilmesi için demir, B12 ve folat gibi yapıtaşlarına ihtiyacı vardır. Ancak sorun her zaman az yemeniz değildir. Örneğin çölyak hastalığı gibi bir emilim probleminiz varsa, ne kadar iyi beslenirseniz beslenin, bu vitaminler vücudunuz tarafından emilemez. Ayrıca kronik böbrek rahatsızlıkları veya uzun süreli iltihaplı hastalıklar da kemik iliğindeki bu üretimi yavaşlatabilir.
Kan Kaybı Yaşanması: Vücudunuz yeterli kanı kusursuzca üretse bile, bir yerlerden sessizce kaybediyor olabilirsiniz. Kadınlarda yoğun ve uzun süren adet kanamaları ve mide-bağırsak sistemindeki gizli sızıntılar zamanla depoları boşaltır. Eğer beslenme programınız dengeliyse ama sürekli demir değeriniz düşüyorsa, sadece kan ilacı içmek yetmez.
Hücrelerin Normalden Hızlı Yıkılması: Bazen sorun üretimde veya kanamada değildir. Üretilen kırmızı kan hücreleri normal yaşam sürelerini tamamlayamadan, dolaşım sırasında parçalanır. Talasemi (Akdeniz anemisi) gibi kalıtsal hastalıklar veya bazı bağışıklık sistemi bozukluklarında vücudun kendi hücrelerini beklenenden çok daha hızlı yok ettiği görülür.

Demir eksikliği ile kansızlık aynı şey midir?

Toplumda genellikle birbirinin yerine kullanılsalar da, demir eksikliği ile kansızlık tıbbi olarak aynı durum değildir. Bu ayrımı bilmek tedavi sürecinizi doğru anlamanız açısından oldukça önemlidir.

Demir eksikliği vücudunuzdaki demir miktarının azalmaya başlamasıdır. Ancak vücudumuz bu eksikliği bir süre tolere edebilir. Demir seviyeleri düşmeye başlasa bile, kan hücreleri bir süre daha normal seviyelerde üretilebilir. Yani testlerinizde demir eksikliği saptansa bile henüz kansızlık aşamasına geçmemiş olabilirsiniz.

Bunun tam tersi bir senaryo da mümkündür. Hemoglobin değeriniz düşük olabilir. Ancak sorun demir deponuzun boş olmasından kaynaklanmıyor olabilir. Daha önce de bahsettiğimiz gibi, vitamin eksiklikleri, kronik rahatsızlıklar veya genetik faktörler de kansızlığa yol açabilir.

İşte tam da bu yüzden, sadece genel kan sayımınız normal çıktı diye “Demir seviyem gayet iyi” demek veya değerleriniz düşük çıktığında tıbbi değerlendirme almadan demir haplarına sarılmak sizi çözüme ulaştırmaz. Asıl yapılması gereken, sorunun nerede olduğunu doğru kan testleriyle belirlemektir.

Kansızlık nasıl teşhis edilir? Kan değeri kaç olmalı?

Tahlil sonucunuzu elinize aldığınızda, gözünüzün muhtemelen ilk takıldığı yer hemoglobin (Hb) değeridir. Hemoglobinle ilişkili olarak merak edilen “Kan değeri kaç olmalı?” sorusunun cevabı aslında yaşınıza, cinsiyetinize ve hatta hamile olup olmadığınıza göre değişir. Ancak genel bir referans değeri vermek gerekirse:

Yetişkin erkeklerde: 13 g/dL’nin altı,
Gebe olmayan kadınlarda: 12 g/dL’nin altı,
Gebelik döneminde: Vücudun fizyolojik değişimlerinden dolayı ilk ve son aylarda 11 g/dL’nin, ara dönemde (ikinci trimester) ise 10,5 g/dL’nin altı kansızlık olarak kabul edilir.

Ancak tahlil sonuçlarınızın yazıldığı kağıttaki bu rakamlar tedavi sürecine giden yolda atılan ilk adımdır. Düşük bir hemoglobin sonucu bize yalnızca kansızlığın var olduğunu söyler. Asıl önemli olan düşüklüğün nedenini bulmaktır. İşte bu aşamada tam kan sayımındaki diğer veriler devreye girer. Örneğin, kırmızı kan hücrelerinin ortalama büyüklüğünü gösteren MCV değerine bakılır. Hücreleriniz normalden küçükse demir eksikliğinden, büyükse B12 veya folat eksikliğinden şüphelenilir.

Vücudun demir kasası olan ferritin de teşhiste kilit rol oynar. Fakat burada çok önemli bir detay vardır. Vücudunuzda o dönem basit bir enfeksiyon veya iltihaplı bir durum varsa, ferritin değeriniz geçici olarak yükselebilir. Bu da gerçek bir demir eksikliğini maskeleyebilir. Bu nedenle teşhis, tahlil kağıdındaki tek bir sayıyla değil, kan hücrelerinizin boyutu, demir deponuz, vitamin düzeyleriniz ve yaşadığınız şikayetlerin bir bütün olarak değerlendirilmesiyle konur.

Aktif International Hastanesi Dahiliye Doktorlarının Uyarı ve Önerileri

Bedeninizin verdiği sinyalleri ezbere alınan takviyelerle susturmaya çalışmak, altta yatan asıl sağlık sorunlarının gözden kaçmasına yol açabilir. Kalıcı ve güvenli bir iyileşme süreci için kendi kendinize teşhis koymaktan kaçınmalısınız. Hastanemizin dahiliye doktorlarının sıraladığı ve dikkate alınması gereken öneriler aşağıdaki gibidir:

Uygulanan tedavi bitiminden bir süre sonra değerleriniz yeniden düşüyorsa, bu durumu geçiştirmeyin; altta yatan başka bir sorun olabilir.
Muayene sırasında uzun süren mide rahatsızlıkları, açıklanamayan kilo kaybı veya tuvalet alışkanlıklarınızdaki değişimleri hekiminizden gizlemeyin.
Halsizlik, baş dönmesi veya saç dökülmesi gibi belirtileri doğrudan bir eksikliğe bağlayıp tahlil yaptırmadan rastgele hap kullanmayın.
Sürekli kullandığınız diğer ilaçları veya geçmişte geçirdiğiniz mide-bağırsak ameliyatlarını doktorunuza mutlaka bildirin.

Sağlığınızı korumak için hedefiniz yalnızca eksilen değerleri geçici olarak yükseltmek değil, uzman hekim kontrolünde sorunun asıl kaynağını bularak kalıcı bir çözüm sağlamak olmalıdır.

Kansızlık tedavisi nasıl uygulanır?

Hastalarımızın sıklıkla sorduğu “Hemen kan ilacına başlamalı mıyım?” sorusunun cevabı, söz konusu aneminin türüne göre değişir. Başarılı bir kansızlık tedavisi yalnızca düşen hemoglobin değerini yükseltmeyi değil, bu düşüşe yol açan asıl nedeni ortadan kaldırmayı hedefler. Bu yüzden bir yakınınıza iyi gelen standart bir demir hapı sizin tedavinize uygun olmayabilir.

Eğer yapılan testlerde sorun demir eksikliği olarak belirlendiyse, genellikle ilk adım ağızdan alınan demir takviyeleridir. Ancak tedavi kan değerleriniz normal sınırlara ulaştığında bitmez. Vücudunuzdaki demir miktarının tamamen istenen seviyelere gelmesi birkaç ay sürebilir. Ağızdan alınan ilaçların yan etki yaptığı, sindirim sisteminde yeterince emilemediği veya kan değerlerinin çok daha hızlı toparlanması gereken özel durumlarda ise hekiminizin kararıyla damar yoluyla demir tedavisi tercih edilebilir.

Burada unutulmaması gereken kritik nokta, sadece eksileni yerine koymanın kalıcı bir çözüm olmadığıdır. Önceki bölümlerde bahsettiğimiz yoğun adet kanamaları veya sindirim sistemi sorunları gibi altta yatan nedenler bulunup çözülmezse, tedavi tamamlandıktan bir süre sonra kansızlık tekrar edecektir.

Kansızlığın nedeni B12 veya folat eksikliği ise tedavi tamamen değişir ve eksik olan bu vitaminler yerine konur. Kronik böbrek hastalığına bağlı anemilerde kan hücresi üretimini uyaran özel ilaçlar kullanılırken, genetik kan hastalıklarında tamamen farklı tıbbi yaklaşımlar izlenir. Bazen hastalarımızın merak ettiği kan nakli ise her kansızlık durumunda uygulanan rutin bir işlem değildir. Yalnızca ani kan kayıplarında veya aneminin kişinin hayati fonksiyonlarını tehlikeye attığı acil durumlarda başvurulan spesifik bir müdahaledir.

Tedaviye başlandıktan sonra sürecin mutlaka kontrol kan testleriyle izlenmesi gerekir. Beklenen düzelme sağlanamıyorsa, tedaviye uyumunuz, olası emilim problemleri veya gözden kaçan farklı bir neden doktorunuz tarafından yeniden değerlendirilir.

Kansızlıkta beslenme: Sadece diyetle kansızlık geçer mi?

Dengeli beslenme tedavinin çok değerli bir parçasıdır, ancak değerleriniz belirli bir seviyenin altına düşmüşse, kansızlıkta beslenme değişiklikleri tek başına tıbbi tedavinin yerini tutmaz. Vücuttaki eksikliği sadece gıdalardan alacağınız demirle kısa sürede kapatmak maalesef mümkün değildir. Ancak tedavinizi desteklemek ve kansızlığın tekrarlamasını önlemek için sofranızda yapabileceğiniz çok etkili değişiklikler vardır:

Kırmızı et, balık, kümes hayvanları ve yumurta gibi hayvansal gıdaların yanı sıra mercimek, nohut ve koyu yeşil yapraklı sebzeler beslenmenize eklenebilir.
Bitkisel kaynaklı demirin vücuttaki emilimi, hayvansal olanlara göre daha zordur. Bunu aşmak için bitkisel demir kaynaklarını, C vitamini içeren domates, taze biber veya turunçgillerle birlikte tüketmek emilimi ciddi oranda artırır.
Pek çok kültürde sevilen bir içecek olan çay ve kahvedeki bazı bileşenler demir emilimini doğrudan baskılar. Bu nedenle özellikle demir açısından zengin ana öğünlerin hemen üzerine koyu çay veya kahve içmemeye özen göstermelisiniz.

Tüm bu anlatılanlardan da çıkarılabileceği gibi, “Hangi besin kan yapar?” sorusuna odaklanmaktan çok, tedaviyi doktorun planladığı şekilde sürdürürken doğru gıdalarla beslenmek doğru olandır.

Kansızlık ne zaman tehlikelidir?

Kansızlık çoğu zaman yavaş ilerleyen ve hafif şikayetlerle kendini gösteren bir durum olsa da, bazen vücudunuzun acil tıbbi yardım çağrısı olabilir. Burada tehlikeyi belirleyen en önemli faktör tahlil kağıdındaki sayının kaç olduğundan ziyade, bu düşüşün ne kadar hızlı gerçekleştiği ve vücudunuzun verdiği tepkilerdir.

Kalbiniz dokulara yeterli oksijeni ulaştırmak için kapasitesinin çok üzerinde çalışmak zorunda kaldığında veya vücudunuzda aktif bir kan kaybı olduğunda, poliklinik randevusu beklemek yerine vakit kaybetmeden acil servise başvurmanız gereken bazı kritik sinyaller vardır:

İstirahat halindeyken bile hissedilen şiddetli nefes darlığı
Göğüste yeni başlayan ağrı veya baskı hissi
Bayılma, fenalaşma veya bilinç bulanıklığı
Çok hızlı veya düzensiz kalp atışı (şiddetli çarpıntı)
Kanlı kusma veya siyah, katran renginde dışkılama
Durdurulamayan, aşırı yoğun adet kanamaları veya gözle görülür diğer aktif kanamalar

Özellikle erkeklerde veya menopoz sonrası dönemdeki kadınlarda yeni ortaya çıkan anemi tablosu beslenme yetersizliği düşüncesiyle geçiştirilmemelidir. Bu yaş gruplarında anemi çoğu zaman mide veya bağırsak sistemindeki gizli bir kanamanın ilk bulgusu olabileceğinden mutlaka doktor kontrolünde detaylıca araştırılmalıdır.