Aktif International Hastanesi Yayın Kurulu tarafından hazırlanmıştır.

Tahmini okuma süresi: 11 dakika 6 saniye

İçindekiler

Alerji nedir ve vücutta nasıl ortaya çıkar?

Sabah uyanır uyanmaz, ardı arkası kesilmeyen hapşırıklar, cildinizde aniden beliren kızarıklıklar çoğu zaman akla alerji ihtimalini getirir. Peki, özellikle bahar aylarında çokça gündemimize giren ve günlük yaşamda adını sıkça duyduğumuz alerji nedir? Vücudumuz bu karmaşık süreci nasıl başlatır?

Aslında her şey bağışıklık sistemimizin polen, ev tozu akarı, hayvan tüyleri ya da bazı gıdalar gibi normalde zararsız olan maddeleri yanlışlıkla tehlikeli bir düşman olarak algılamasıyla tetiklenir.

İlk karşılaşmada bağışıklık sistemi bu maddeyi hafızaya alır ve hassasiyet kazanır. Sonraki temaslarda ise hücrelerden salınan histamin gibi maddeler kaşıntı, hapşırık, göz sulanması veya nefes darlığı gibi fiziksel şikayetleri ortaya çıkarır. Ancak unutmamak gerekir ki her hassasiyet veya pozitif test sonucu doğrudan alerji anlamına gelmez.

Yazımızın devamında alerjinin detaylarını, doğru teşhis yöntemlerini ve yaşam kalitenizi artıracak ipuçlarını bulabilirsiniz.

Alerji belirtileri nelerdir? Hangi organı nasıl etkiler?

Alerji belirtileri alerjenin vücuda giriş yoluna ve bağışıklık sisteminin o an nasıl bir tepki verdiğine bağlı olarak kişiden kişiye değişiklik gösterir. Kimi zaman yalnızca tek bir bölgede kendini gösterirken, kimi zaman birden fazla sistemi aynı anda etkisi altına alabilir. Peki, vücutta alerji belirtileri nelerdir ve vücudumuzun farklı bölgeleri bu duruma nasıl tepki verir?

Burun ve Gözler: Polen veya ev tozu akarı gibi etkenlerle tetiklenen durumlarda ardı ardına gelen hapşırık nöbetleri, berrak burun akıntısı şikayetleri ortaya çıkar. Gözlerde ise kızarıklık, sulanma ve kaşıntı ön plandadır. Burada en büyük ipucu kaşıntıdır. Sıradan bir soğuk algınlığından farklı olarak, burun ve gözlerdeki inatçı kaşıntı alerjinin en belirgin karakteristik özelliklerinden biridir.
Cilt Bulguları: Ciltte ani kızarıklıklar, kabarık döküntüler ve kurdeşen en sık rastlanan ciltte alerji belirtileri arasındadır. Dudak veya göz kapaklarında fark edilen derin şişlikler ise daha ileri bir reaksiyonun habercisi olabilir. Ancak her kızarık döküntünün doğrudan alerji anlamına gelmediği, başlangıç zamanı ve kullanılan ürünlerin de dikkate alınması gerektiği unutulmamalıdır.
Solunum Yolları: Alt solunum yolları etkilendiğinde inatçı öksürük, göğüste sıkışma hissi ve hırıltılı nefes alma görülebilir. Bu belirtiler farklı solunum yolu rahatsızlıklarıyla karışabileceğinden, kişinin genel klinik öyküsüyle birlikte ele alınmalıdır.
Sindirim Sistemi: Bazı besinlerin tüketimi sonrasında karın ağrısı, kramplar, bulantı veya ishal yaşanabilir. Bu tür besin alerji belirtileri genellikle cilt veya solunum bulgularıyla birlikte ortaya çıkar. Ancak her yemek sonrası şişkinliğin veya mide krampının gıda alerjisi olmadığını, intoleransların da benzer tablolar yaratabileceğini akılda tutmak gerekir.

Alerjik reaksiyonları değerlendirirken hekimler için en değerli kılavuz şikayetlerin oluşturduğu örüntüdür. Her bahar ayında tekrarlayan burun akıntısı, belirli bir yiyecekten hemen sonra beliren ürtiker veya maruziyet sonrası artan hırıltı rastlantısal değildir. Alerjik reaksiyonlar alerjenle temastan dakikalar sonra başlayabileceği gibi birkaç saat içinde de belirginleşebilir.

Tablonun en ciddi boyutu olan anafilaksi ise boğazda veya dilde ani şişme, nefes almakta ya da yutmakta güçlük, ses kısıklığı, baş dönmesi veya tansiyon düşüklüğü ile kendini gösterir. Bu durum acil tıbbi müdahale gerektirir. Hasta en yakın sağlık kuruluşuna götürülmelidir.

Alerji neden olur ve kimlerde daha sık görülür?

Alerjinin arkasında genetik mirasımız ile yaşam boyu maruz kaldığımız çevresel etkenlerin birleşimine kadar etkili olan çeşitli faktörler rol oynar. Peki, bağışıklık sistemimiz neden aslında bir zararı olmayan, bazı masum maddelere savaş açar? Ya da daha kısa ve öz bir ifadeyle alerji neden olur?

Milyonlarca insan aynı havayı solur, aynı gıdaları tüketir. Bu insanların büyük bir kısmı hiçbir sorun yaşamazken, bazı kişilerde alerjik reaksiyonlar gelişir. Bunun temel sebebi, herkesin bağışıklık yapısının ve genetik kodlarının tıpkı parmak izi gibi kendine özgü olmasıdır. Dolayısıyla “fazla polene maruz kaldığı için alerji oldu” şeklindeki açıklamalar klinik olarak eksiktir.

Alerji için risk faktörleri ise aşağıdaki gibidir:

Genetik ve Aile Öyküsü: Anne, baba veya kardeşlerde astım, saman nezlesi ya da egzama gibi rahatsızlıkların bulunması kişide de benzer bir riskin ortaya çıkmasına neden olabilir.
Atopik Yapı ve Ek Gelişmeler: Atopik dermatit veya astım gibi bir alerjik sorunu olanların ilerleyen süreçte farklı alerjiler geliştirmeye yatkın olduğu bilinmektedir. Özellikle çocukluk döneminde erken başlayan orta veya ağır egzamalar bazı gıda alerjileri için önemli birer sinyal olabilir.
Yaş Faktörü ve Yanılgılar: Gıda alerjileri genellikle erken yaşlarda başlasa ve süt, yumurta gibi bazıları zamanla kaybolsa da, alerji yalnızca çocukluk dönemiyle sınırlı değildir. Özellikle yer fıstığı veya kabuklu deniz ürünleri gibi hassasiyetler yetişkinliğe taşınabilir. Dahası “Ben bu yiyeceği yıllardır yiyorum, bana bir şey olmaz” düşüncesi de yanıltıcıdır. Çünkü alerji ileri yaşlarda da ortaya çıkabilir.

Dolayısıyla tek bir risk faktörüne bakarak sonuca varmak mümkün değildir. En doğru değerlendirme hekim eşliğinde yapılan klinik öykü ve testlerle mümkündür.

Alerji çeşitleri nelerdir? Hangi türler birbirleriyle nasıl karıştırılır?

Alerjiler reaksiyonu başlatan etkene ve vücudun hangi sistemini etkilediğine göre farklı gruplarda değerlendirilebilir. Solunum yoluyla ortaya çıkanından gıda veya ilaç ile tetiklenenine, cilt reaksiyonları şeklinde ortaya çıkanından öksürük benzeri etkilere neden olanına kadar farklı alerji türleri mevcuttur.

Burada altı çizilmesi gereken bir diğer konu ise her şikayeti tek bir kaynağa bağlamak gerektiğidir. Örneğin bir gıda alerjisi yalnızca sindirim sistemini değil, aynı anda cildi ve solunum yollarını da etkisi altına alabilir.

Solunum, gıda, ilaç, cilt ve böcek alerjilerini nasıl ayırt edebilirim?

Havayla taşınan polen, ev tozu akarı, küf veya hayvan tüyleri solunum yolu alerjilerinin başrolündedir. Hapşırık, burun akıntısı ve tıkanıklık gibi bulgular sıradan bir soğuk algınlığıyla kolayca karışabilir. Ancak işin içine inatçı bir kaşıntı giriyorsa ve bu durum belirli bir mevsimde ya da ortamda sürekli tekrarlanıyorsa, tablo solunum alerjisini işaret eder.

Gıda alerjilerinde ise bağışıklık sistemi doğrudan devreye girer. Karın ağrısı veya ishalin yanı sıra ciltte kurdeşen, yüz bölgesinde ani şişmeler ve hatta solunum güçlüğü gibi belirtiler görülebilir.

İlaç reaksiyonları da benzer bir kafa karışıklığı yaratır. Her bulantı, hafif halsizlik veya ishal gerçek bir ilaç alerjisi anlamına gelmez. Bunlar sıradan yan etkilerdir. Gerçek alerjide ise vücut kurdeşen, yaygın kaşıntı veya nefes darlığı gibi bağışıklık yanıtları verir.

Cilt tarafında ise sabun, deterjan veya kimyasalların cilt bariyerini bozmasıyla oluşan irritan dermatit, bağışıklık kaynaklı alerjik kontakt dermatit ile sıkça karıştırılır. İrritan reaksiyonlarda kaşıntıdan ziyade yanma ve batma hissi ön plandadır. Benzer şekilde, arı sokmalarında bölgede gelişen hafif ağrı ve şişlik normal bir lokal yanıtken, vücuda yayılan kurdeşen ve nefes darlığı gerçek alerjinin habercisidir.

Nefes almada güçlük, boğazda şişme veya tansiyon düşüklüğü gibi ani gelişen yaygın reaksiyonların ise her zaman acil tıbbi değerlendirme gerektirdiğini unutmamak şarttır.

Alerji nasıl teşhis edilir? Alerji testi yaptırmam gerekiyor mu?

Alerjide kesin tanı tek başına bir kan veya deri testinin sonucuna bakılarak konulmaz. Şikayetlerin ne zaman başladığı, hangi ortamda ya da hangi maddeyle temas sonrası tetiklendiği ve ne kadar sürede geliştiğine dair bilgiler hekimin teşhisini netleştirme aşamasında başvurduğu önemli referans noktalarıdır. Bu süreçte izlenen adımlara ve hangi testlerin yapıldığına da değinelim.

Deri Prik Testi: Polen, ev tozu akarı, hayvan tüyleri ve bazı gıdalara karşı gelişen duyarlılıkları hızlıca görmek için cilde çok küçük miktarlarda alerjen uygulanır. Sonuçlar kısa sürede alınsa da bazı cilt hastalıklarında veya kullanılan bazı ilaçlarda bu test uygulanamayabilir.

Kandaki Özgül IgE Ölçümü: Deri testinin yapılamadığı durumlarda, kan yoluyla alerjene özgü antikorlar taranabilir.
Yama Testi (Patch Test): Sabun, deterjan veya kimyasallarla temas sonrasında ortaya çıkan egzama gibi reaksiyonlarda prik testinden farklı olarak yama testi tercih edilir. Belirli maddeler cilt üzerinde bir süre tutularak reaksiyon gözlenir.
Gıda Yükleme Testi: Gıda alerjisinden şüphelenilen ancak diğer testlerin net bir yanıt vermediği durumlarda uygulanan en kesin yöntemdir. Şüpheli besin tamamen tıbbi gözetim altında ve kademeli olarak hastaya verilir. Acil müdahale ihtimalini barındırdığı için kesinlikle evde denenmemelidir.

Unutmamak gerekir ki pozitif bir deri testi veya kan sonucu, o maddenin kesinlikle alerji yaptığını kanıtlamaz. Testler yalnızca bağışıklık sisteminin o maddeyle daha önce tanıştığını ve hassasiyet geliştirdiğini gösterir. Eğer bu sonuç hastanın günlük yaşamdaki şikayetleriyle örtüşmüyorsa, sırf test pozitif çıktı diye sevdiğiniz gıdaları diyetinizden çıkarmak hata olur.

Eğer belirli bir yiyecek, ilaç, böcek sokması veya çevresel faktör sonrasında vücudunuzun gösterdiği tepkiler tekrarlıyorsa, uzun süredir geçmeyen burun-göz akıntıları, inatçı kurdeşen veya hırıltılar yaşıyorsanız, bir uzman değerlendirmesi şarttır. Doktorunuz gerekli görürse alerji testi yaptırmanızı da isteyebilir.

Alerji Hakkında Uzman Uyarısı: Aktif International Hastanesi Dahiliye Doktorlarının Önerileri

Aktif International Hastanesi dahiliye uzmanlarının alerji ile alakalı önemli uyarıları ve dikkat edilmesi gerekenler başlığı altına not ettiği konular özetle aşağıdaki gibidir:

Haftalarca süren, uyku kalitenizi altüst eden, ağızdan nefes almaya mecbur bırakan ya da uygulanan tedavilere rağmen bir türlü geçmeyen tıkanıklıklarda sorunun kaynağı sadece alerji olmayabilir. Burun içindeki anatomik veya yapısal durumların incelenmesi, sizi yanlış ilaç kullanmaktan korur.
Alerjik rinit tedavisinde hekimin önerdiği burun içi spreyler ile anlık rahatlama sağlayan burun açıcı spreyler tamamen farklı gruplardır. Burun açıcı spreyleri birkaç günden uzun ve kontrolsüz kullanmak, ilaç bittiğinde tıkanıklığın eskisinden de şiddetli geri dönmesine neden olabilir. Bu nedenle bu tür spreyler birkaç günden uzun süre kullanılmamalıdır.
Eğer gün içinde sık sık burun açıcı spreylere sarılıyorsanız, geçici bir çözüm aramak yerine mutlaka bir uzmana danışarak tıkanıklığın kök nedenini araştırın.

Alerji tedavisi nasıl yapılır? Alerjisi olan herkes ilaç kullanmalı mıdır?

Alerji tedavisinde tedavi planı alerjinin türüne, şiddetine ve alerjiden etkilenen bölgeye göre kişiye özel olarak belirlenir. Bu nedenle alerjisi olan herkes sürekli alerji ilaçları kullanmak zorunda değildir. Belirtileri hafifletmek ve kontrol altına almak için uygulanan başlıca tedavi yöntemleri aşağıdaki gibidir:

Kişiye özel ilaç tedavileri: Şikâyetlerin niteliğine göre hekim kontrolünde farklı formlar tercih edilir. Bütün alerjilere çözüm olabilecek tek bir alerji hapı veya alerji şurubu yoktur. Ciltteki reaksiyonlar için özel bir krem, solunum yolu bulguları için spreyler veya antihistaminik haplar kullanılabilir. Özellikle bebeklerde alerji belirtileri fark edildiğinde ilaç ve dozaj seçimi tamamen yaşa ve hassasiyete göre özenle planlanır.
Bağışıklık yanıtını değiştiren immünoterapi (Alerji aşısı): Bazı alerji türlerinde amaç yalnızca belirtileri bastırmak değil, vücudun o maddeye karşı tolerans kazanmasını sağlamaktır. Halk arasında alerji aşısı olarak bilinen bu yöntem düzenli enjeksiyonlar veya dilaltı damlaları şeklinde uygulanarak uzun vadeli bir çözüm sunabilir.
Şiddetli reaksiyonlarda acil tedavi: Ani ve hayatı tehdit eden anafilaksi gibi tablolarda günlük kullanılan standart ilaçlar yetersiz kalır. Böyle kritik durumlarda hayat kurtaran temel acil tedavi yöntemi adrenalin (epinefrin) oto-enjektörüdür.

Alerji tedavisinin amacı vücuda gereksiz ilaç yüklemek değil, doğru teşhis, nokta atışı ilaç seçimleri veya immünoterapi gibi profesyonel yöntemlerle şikâyetleri kontrol altında tutmak ve günlük yaşamı güvenle sürdürmektir.

Alerjiye ne iyi gelir ve alerjenlerden korunmak mümkün müdür?

Alerjik şikâyetleri hafifletmenin temel yolu kişinin hangi etkene duyarlı olduğunu bilmesi, o etkenle teması akıllıca azaltması ve gerektiğinde doğru alerji tedavisiyle ilerlemesidir. Bu noktada alınabilecek pratik ve hayatı kolaylaştırıcı önlemlerden başlıcaları aşağıdaki gibidir:

Özellikle “bahar alerjisine ne iyi gelir” sorusunun cevabını merak edenler için en etkili adım, polen yoğunluğunun doruğa ulaştığı saatlerde pencereleri kapalı tutmaktır. Dışarı çıkarken güneş gözlüğü takmak polenlerin doğrudan göz yüzeyine ulaşmasını engellerken, eve dönünce üzerinizi değiştirmek de belirtileri azaltmaya yardımcı olabilir.
Yatak ve yastıklarda akar geçirmeyen özel kılıflar kullanmak, nevresimleri düzenli yıkamak büyük fark yaratır.
Görünen küfü silmek geçici bir çözümdür. Banyo, mutfak ve bodrum gibi nemli alanları iyi havalandırmak ve olası su sızıntılarını kurutmak küf oluşumunun önüne geçer.
Evcil hayvan bulunan evlerdeki alerjik reaksiyonları minimize etmenin etkili yollarından biri de havadaki tüyleri toplayan hava temizleyicileridir.

Tanısı netleşmiş bir gıda alerjisinde temel kural alerjinin ortaya çıkmasından sorumlu besinden uzak durmak ve ürün etiketlerini dikkatle okumaktır. Ancak ortada doğrulanmış bir tanı yokken sadece kulaktan dolma tahminlerle çok sayıda besini diyetten çıkarmak sakıncalıdır. Beslenme programınızı şekillendirirken bir uzmandan destek almak önemlidir.

Burun alerjilerinde rahatlama sağlamak amacıyla serum fizyolojik veya tuzlu suyla burun yıkamak oldukça yaygındır. Ancak burada hijyen kritik önem taşır. Çevresel önlemlere rağmen belirtiler uykunuzu, iş veya okul yaşamınızı olumsuz etkiliyorsa, sürekli burun tıkanıklığı veya hırıltı oluyorsa ev içi tedbirlerin yetersiz kalıyor olma ihtimali değerlendirilmelidir.