Gut nedir?

Gut, eklemlerde ürik asit kristallerinin birikmesi sonucu ortaya çıkan iltihaplı bir artrit türüdür. Kanda ürik asit seviyesi yükseldikçe bu durum ürik asit kristallenmeleri dediğimiz oluşumlara yol açar. Bu durum genellikle ani şekilde gelişir ve etkilenen bölgede şiddetli ağrı, şişlik ve kızarıklıklar görülür. Gut hastalığı bilekler ve dirsekler gibi eklemlerde görülebilse de en sık olarak ayak başparmağını etkiler.

Beklenmedik şekilde başlayabilen gut atakları tedavi edilmemesi halinde zaman içinde tekrar edebilir. Kronik bir hastalık olmasına rağmen, etkili tedavi yöntemleri ile gut hastalığı belirtileri önemli ölçüde azaltılabilir. Bu şekilde gelecekteki ortaya çıkması muhtemelen atakların önlenmesi de mümkün olabilir.

Gut neden olur?

Gut, kandaki ürik asit seviyesinin normalin üzerine çıkmasıyla (hiperürisemi) ortaya çıkar. Ürik asit, vücudun pürin adı verilen maddeleri parçalayarak oluşturduğu doğal bir atık üründür. Parçalanarak ürik aside dönüşen pürinler, vücut tarafından üretildiği gibi bazı yiyeceklerde de doğal olarak bulunur.

Normalde ürik asit kanda çözünür ve böbrekler aracılığıyla atılır. Ancak vücut fazla ürik asit ürettiğinde veya böbrekler vücuttaki ürik asidi yeterince atamadığında, eklemlerde kristaller oluşabilir. Peki bu durum nasıl ortaya çıkar? Diğer bir ifadeyle gut hastalığına ne sebep olur?

Gut hastalığı riski hem yeme içme alışkanlıkları hem yaşam tarzı gibi çeşitli etkenlerle ortaya çıkabilir. Bu hastalığın ortaya çıkma riskini artıran faktörlerden bazılarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

Kırmızı et ve deniz ürünleri açısından zengin bir beslenme
Bira ve benzeri gibi alkollü içeceklerin sık tüketimi
Fazla kilo ve obezite
Yüksek tansiyon
Böbrek hastalıkları
Diüretik gibi bazı ilaçların kullanımı

Gut kalıtsal mıdır?

Genetik miras kişinin gut geliştirme riskinde rol oynayabilir. Bir kişinin yakın aile üyelerinde gut hastalığı olan birinin bulunması, o kişide de hastalığın ortaya çıkma olasılığını artırır. Bunun nedeni, vücudun ürik asidi nasıl işlediği ve böbreklerin bu ürik asidi ne kadar verimli atabildiği konusundaki kalıtsal farklılıklardır. Ancak elbette genetik yatkınlık mutlaka kişinin gut geliştireceği anlamına gelmez.

Kişinin ailesinde gut hastalığı olan biri bulunsa bile yaşam tarzı, beslenme alışkanlıkları ve diğer sağlık faktörleri hastalığın ortaya çıkmasında belirleyicidir. Sağlıklı beslenme, kilo kontrolü ve düzenli sağlık kontrolleri ile aile öyküsü olan kişiler bile risklerini azaltabilir.

Gut belirtileri nelerdir?

Gut belirtileri gutun ne derece etkili olduğuna yani şiddetine göre değişebilir ancak genellikle belirgin bazı belirtileri vardır. En karakteristik belirti, çoğu zaman gece ya da sabahın erken saatlerinde başlayan ani ve şiddetli eklem ağrısıdır. Çoğu vakada bu ağrıya şişlik, kızarıklık ve sıcaklık eşlik eder.

Gut hastalığının belirtilerinden en yaygın olanları aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

Şiddetli eklem ağrısı: Bu eklem ağrıları sıklıkla ayak başparmağında başlar, ancak ayak bileği, diz, el bileği, parmaklar ve dirsekler de etkili olabilir.
Süren rahatsızlık hissi: Şiddetli atak sonrasında hafifleyen ağrı günlerce veya haftalarca etkili olmaya devam edebilir.
İltihap ve kızarıklık: Etkilenen eklem şiş, hassas ve dokunulduğunda sıcak olur.
Hareket kısıtlılığı: Atak ilerledikçe ilgili eklemin normal şekilde hareket ettirilmesi zorlaşabilir.

Gut teşhisi nasıl yapılır?

Gut teşhisinde doktor öncelikle kişinin tıbbi öyküsünü dinler ve belirtilerini inceler. Bundan sonra etkilenen eklemi fiziksel olarak muayene eder. Hastalığın teşhisinde kesin tanı için en güvenilir yöntem eklemden sıvı alınarak bu sıvının analizinin yapılmasıdır.

Bu işlemde iltihaplı eklemden sıvı alınır ve mikroskop altında ürik asit kristalleri aranır. Kan testleri, ürik asit seviyesini ölçebilir ancak yüksek seviyeler tek başına gut tanısı koymak için yeterli değildir. Röntgen, ultrason veya çift enerjili BT gibi görüntüleme yöntemleri kristal birikimlerini tespit etmede ve diğer eklem sorunlarını ekarte etmede önemli ölçüde yardımcı olabilir.

Gut tedavisi nasıl yapılır?

Gut tedavisinde amaç, atak sırasında semptomları hafifletmek ve gelecekteki atakları önlemektir. Tedavi süreci genellikle ilaç, yaşam tarzı değişiklikleri ve düzenli takipten oluşur.

Gut tedavisinde kullanılan başlıca yöntemleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

Ağrı ve iltihap kontrolü için ilaçlar: Akut atak döneminde nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİİ), kortikosteroidler veya kolşisin reçete edilebilir.
Ürik asit düşürücü tedaviler: Allopurinol veya febuksostat gibi ilaçlar uzun vadede ürik asit seviyelerini kontrol altına alır.
Yaşam tarzı değişiklikleri: Pürin açısından zengin gıdaları azaltmak, alkolü sınırlamak, sağlıklı kiloyu korumak ve yeterli su içmek atak sıklığını azaltabilir.
Düzenli takip: Kan testleri ve doktor kontrolleriyle ürik asit seviyelerinin sağlıklı aralıkta tutulması sağlanır.

Gut hastaları nelere dikkat etmelidir?

Gut hastalığında tedavi devam ederken hastanın gerek beslenme programında gerekse de yaşam tarzında yapacağı bazı değişiklikler tedavinin başarısının artmasına yardımcı olabilir. Doktorunuz da bu konuda size gerekli yönlendirmeleri yapacaktır. Aşağıda bu süreçte dikkat edilebilecek konulardan bazılarını sizin için sıraladık.

İlaçlarınızı doğru ve düzenli kullanın

İlaçlar, gutun seyrini değiştiren en güçlü araçtır. Bu nedenle doktorun tavsiye ettiği şekilde kullanılması önemlidir. Düzenli kullanım bırakıldığında ürik asit tekrar yükselir ve atak riski artar. Mevcut ürik asit düşürücü ilacı atak sırasında kesmeyin. Atağınız ayrı ilaçlarla tedavi edilirken uzun vadeli kullanmakta olduğunuz ilacı sürdürmek genellikle önerilir.

Ayrıca gutu tetikleyebilen tiazid/loop diüretikler (bazı “idrar söktürücüler”) kullanıyorsanız, doktorunuz losartan ya da kalsiyum kanal blokeri gibi alternatifleri değerlendirebilir. Sonuç olarak ilaç bırakma veya değişiklik yapma kararı her zaman hekimle verilmelidir.

Beslenme: neleri sınırlamalı, neleri öne çıkarmalı?

Beslenme tek başına çoğu kişide ürik asidi yeterince düşürmez; ancak atakları tetikleyenleri azaltmak ve kiloyu yönetmek için güçlü bir yardımcıdır. Genel çerçevede amaç, hayvansal pürini ve fruktozu sınırlarken sağlıklı, dengeli bir beslenmeye geçmektir.

Sınırlayın/kaçının: Sakatatlar, kırmızı et ve bazı deniz ürünleri (ör. hamsi, sardalya, midye), alkol (özellikle bira ve sert içkiler) ve yüksek fruktozlu içecekler (gazlı içecekler/şuruplar). Kısa sürede aşırı pürin/fruktoz alımı atak riskini artırabilir.
Öne çıkarın: Sebzeler, tam tahıllar, baklagiller, meyve (miktar kontrolü ile), az yağlı süt ürünleri ve kalp-dostu örüntüler (DASH/akdeniz tarzı).

Su, kilo ve hareket

Yeterli sıvı alımı böbreklerden ürat atılımını destekler ve taş riskini azaltır.
Yavaş ve sürdürülebilir kilo kaybı hem ürik asidi hem de atak sıklığını düşürebilir.
Eklemlere aşırı yük bindirmeyecek şekilde düzenli orta şiddette egzersiz yardımcı olabilir.

Eşlik eden hastalıklar ve ilaçlar

Gut hastalığı sıklıkla tansiyon, diyabet, fazla kilolu olmak, kronik böbrek hastalığı ve kan yağları yüksekliği gibi rahatsızlıklarla beraber seyreder. Bu durumların hepsi atak riskini ve ürik asit düzeyini etkiler. Düzenli kontroller aracılığıyla, ilaçların birbirleriyle olan etkileşimlerinin değerlendirilmesi ve gerekiyorsa muadil ilaç seçeneklerin düşünülmesi önemlidir.