Aktif International Hastanesi Yayın Kurulu tarafından hazırlanmıştır.

Tahmini okuma süresi: 11 dakika 98 saniye

İçindekiler

Şizofreni nedir ve klinik olarak ne anlama gelir?

Ruh sağlığı denince akla gelen ve hakkında en çok önyargı barındıran durumlardan biri şizofrenidir. Halk arasında sıklıkla “kişilik bölünmesi” olarak karıştırılsa da, şizofreni tıbben bundan oldukça farklıdır. Temelde kişinin düşünce, algı ve gerçeği değerlendirme süreçlerini etkileyen bir ruh sağlığı bozukluğu olduğunu söyleyebiliriz.

Klinik açıdan bu hastalık yalnızca dışarıdan bilinen sanrı veya halüsinasyonlardan ibaret değildir. Kimi zaman sessizce ilerleyen motivasyon kaybı, sosyal geri çekilme ya da odaklanma güçlükleriyle de kendini gösterebilir. Ancak tablonun seyri her bireyde bambaşkadır.

Yazımızın devamında şizofreninin belirtilerinden nedenlerine, alt türlerinden tedavi seçeneklerine, tanı süreçlerinden aile desteğine kadar merak edilenleri bulabilirsiniz.

Şizofreni belirtileri nelerdir?

Şizofreni belirtileri genellikle dışarıdan fark edilen keskin, psikotik tabloları getirir. Ancak hastalık her zaman bu şekilde başlamaz. Peki, belirtiler nasıl ortaya çıkıyor? Basitçe, bu belirtiler arasında bir sınıflandırma yapmak mümkün mü?

Genel olarak gerçeği algılayış biçimini etkileyen pozitif belirtiler, sosyal ve duygusal enerjiyi düşüren negatif belirtiler ve zihinsel odaklanmayı zorlaştıran bilişsel belirtiler olmak üzere üç grupta incelenir. Bu üç gruba aşağıda daha yakından göz atacağız. Dilerseniz öncelikle bu durumun başlangıç aşamasına dönelim.

Şizofreni nasıl başlar sorusuna cevap verirken elimizde net bir formül olmasa da, ilk dönemde sosyal çevreden uzaklaşma, uyku düzeninin bozulması, öz bakımda hafif gerileme veya artan kuşkuculuk gibi sinyaller görülebilir. Ancak bu davranış değişikliklerinin görüldüğü her birey için şizofren çıkarımı yapmak elbette doğru değildir.

Yukarıda sıraladığımız değişiklikler şizofreni başlangıcı tanısı için yeteli değildir. Yoğun stres, depresyon veya uykusuzluk da benzer geçici durumlara yol açabilir. Bu yüzden en doğrusu değişimin sürekliliğine bakarak bir psikiyatri uzmanından destek almaktır.

Pozitif, negatif ve bilişsel belirtiler arasındaki farklar nelerdir?

Şizofreni vakalarında “pozitif” ve “negatif” kelimelerinin kullanımı günlük hayatta bu kelimeleri kullandığımız zamanki bağlamdan farklıdır. Şizofreni vakaları söz konusu olduğunda bu ifadeler, durumun iyi ya da kötü olduğunu değil, ruhsal olarak kişinin günlük yaşantısına bir şeylerin eklenip eklenmediğini anlatır.

Pozitif Belirtiler: Gerçek dışı güçlü inançlar, aslında var olmayan sesler duymak veya görüntüler görmek ya da dağınık konuşmalar bu gruptadır. Bu noktada çok kısaca psikoz ve şizofreni farkı konusuna da değinelim: Psikoz her zaman sadece şizofreniye özgü değildir. Ağır depresyon, bipolar bozukluk veya bazı maddeler de benzer tablolar yaratabilir.
Negatif Belirtiler: Çevre tarafından sıkça tembellik veya ilgisizlik olarak düşünülen bu durum aslında hastalığın yarattığı derin motivasyon kaybıdır. İçine kapanma, duygularda durgunluk, eskiden zevk alınan şeylerden uzaklaşma ve öz bakımda zorlanma bu grupta yer alır.
Bilişsel Belirtiler: Dikkati toplama, hafızada tutma, plan yapma ve karar verme becerilerinde yaşanan güçlüklerdir. Bu belirtiler zeka kaybı anlamına gelmez, yalnızca günlük işlevselliği etkiler.

Şizofreninin ilk belirtileri ve erken uyarı işaretleri nelerdir?

Hastalık tam anlamıyla yerleşmeden önce yaşanan döneme tıp dilinde prodromal dönem, yani hazırlık evresi denir. Bu dönemde kişinin eski rutinlerinden uzaklaştığını gösteren aşağıdaki gibi bazı ipuçları fark edilebilir:

Arkadaşlardan ve aileden belirgin şekilde kopma ve yalnız kalma isteği
Ders veya iş performansında açıklanamayan düşüşler
Gece ile gündüzün birbirine girdiği yoğun uyku problemleri
Sebepsiz yere artan kuşkular ve sıradan olaylara yüklenen aşırı anlamlar

Ancak bu belirtiler her zaman erken şizofreni belirtileri olmayabilir. Özellikle genç yaşlarda bu tür dalgalanmalar geçici streslerden de kaynaklanabilir.

Diğer taraftan, bu işaretler bir araya gelip haftalarca sürüyorsa ve kişinin günlük düzenini bozuyorsa profesyonel bir değerlendirme şarttır. Özellikle kişinin gerçekle bağının koptuğunun gözlendiği durumlarda, kişi sesler duyduğunu söylüyorsa ya da kendine zarar verme riski taşıyorsa, zaman kaybetmeden profesyonel destek alınmalıdır.

Şizofreni türleri nelerdir? Paranoid ve katatonik şizofreni nasıl ayrılır?

Geçmiş dönemlerde şizofreni türleri paranoid, katatonik, dezorganize gibi katı alt kategorilere ayrılırdı. Ancak modern tıp bu sınıflandırmayı büyük ölçüde geride bıraktı. Çünkü hastaların yaşadığı şizofreni belirtileri zamanla değişebiliyor ve sabit etiketler tedavi sürecinde yetersiz kalabiliyor.

Günümüzde uzmanlar daha ziyade o an görülen bulgular üzerinden bireysel bir yol haritası çizmektedir. Eski sınıflandırmalarda en çok bilinen iki başlık ve bugünkü karşılıkları aşağıdaki gibidir:

Paranoid Şizofreni: Geçmişte takip edilme korkusu ve sesler duyma gibi durumların hâkim olduğu tabloya denirdi. Ancak aşırı kuşkuculuk tek başına şizofreni tanısı konulması gerektiği anlamına gelmez. Benzer şüpheler farklı ruhsal durumlarda da görülebilir. Bugün bu durum hastayı etiketlemek yerine “kötülük görme sanrılarının ön planda olduğu tablo” olarak değerlendirilir.
Katatonik Şizofreni: Hareket, duruş ve konuşma bozukluklarının eşlik ettiği durumdur. Katatoni yalnızca tahta gibi hareketsiz kalmak değildir. Bazen saatlerce aynı pozisyonda kalma, bazen de dış uyaranlarla açıklanamayan kontrolsüz hareketlilik şeklinde ortaya çıkabilir. Bu durum yalnızca şizofreniye değil ağır depresyon veya farklı tıbbi sorunlara da eşlik edebildiği için günümüzde bağımsız bir sendrom veya “katatoninin eşlik ettiği şizofreni” olarak ele alınır.

Şizofreni neden olur? Genetik midir ve kimlerde risk yüksektir?

Şizofreninin tek ve kesin bir nedeni yoktur. Modern tıp bu tablonun genetik yatkınlık, beyin gelişimi ve çevresel etkenlerin ortak birleşimiyle ortaya çıktığını kabul eder. Yani hastalık ne yalnızca genetik bir mirastır ne de tek başına yaşanan stresli bir olay veya aile ilişkileri yüzünden başlar.

Genetik altyapı insanı daha kırılgan hale getirebilirken, gebelik dönemindeki bazı olumsuzluklar, yoğun stres veya madde kullanımı bu yatkınlığı tetikleyebilir. Ancak bu risklerden birine sahip olmak kişinin mutlaka şizofreni olacağı anlamına gelmez.

Hastalık hakkında en sık akla gelen şizofreni genetik mi sorusunun yanıtı iki yönlüdür. Şizofrenide genetiğin rolü büyüktür, ancak bu durum klasik anlamda ebeveynden çocuğa geçen tek genli bir kalıtım değildir. Bugüne kadar hastalığı tek başına açıklayan tek bir şizofreni geni bulunamamıştır. Hastalığın gelişiminde rol oynayan etkenleri ise tek başına birer neden olarak değil, biyolojik zeminle etkileşen faktörler olarak görmek gerekir:

Gebelik ve Doğum Koşulları: Anne karnındaki bazı enfeksiyonlar veya doğum anındaki gelişimsel aksaklıklar ilerleyen yıllarda riski artırabilir. Ancak bu tür bir geçmişe sahip kişilerin çoğunda hastalık gelişmez.
Yoğun Stres ve Çevresel Etkenler: Olumsuz yaşam koşulları veya ağır sosyal stres yatkınlığı olan kişilerde belirtilerin ortaya çıkışını tetikleyebilir. Ancak stresin tek başına şizofreniye neden olduğunu söyleyemeyiz.
Madde Kullanımı: Özellikle yoğun esrar kullanımı ile psikoz ve şizofreni arasında güçlü bir ilişki olduğu Dünya Sağlık Örgütü tarafından da belirtilmektedir. Yine de esrar kullanan herkes şizofreni geliştirmez. Risk kişinin genetik yapısına ve kullanım yoğunluğuna göre değişir.
Beyin Gelişimindeki Farklılıklar: Bazı hastalarda beyin yapısında veya hücreler arası bağlantılarda farklılıklar görülebilse de, bu durum her bireyde aynı değildir ve tek başına tanı kriteri olamaz.

Unutulmamalıdır ki şizofreni asla kişinin iradesinin zayıflığından, karakter özelliklerinden veya ailesinin yanlış tutumlarından kaynaklanmaz. Ebeveyninde ya da akrabasında şizofreni olduğu için endişelenen kişilerin ortada hiçbir belirti yokken kendilerini hastaymış gibi görmesi yersizdir.

Diğer taraftan, gerçeklikle bağın kopması, sesler duyma, artan kuşkuculuk veya günlük hayatta ciddi bir gerileme gibi durumların fark edilmesi halinde aile öyküsünden bağımsız olarak vakit kaybetmeden bir psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır.

Psikoz ve şizofreni arasındaki fark nedir?

Yaygın olarak birbirine karıştırılan psikoz ve şizofreni aslında aynı şey değildir. Psikoz kişinin gerçekle bağının koparak sanrı veya halüsinasyonlar yaşadığı bir belirti dönemiyken, şizofreni bu psikotik bulguların da görülebildiği kalıcı bir ruhsal hastalıktır. Dolayısıyla her psikoz geçiren kişiye şizofreni tanısı konulmaz. Ağır depresyon, bipolar bozukluk veya madde kullanımı da psikoza yol açabilir.

Klinik olarak psikoz “şu an ne yaşanıyor?” sorusuna yanıt verirken, şizofreni “temelde hangi kalıcı tablo var?” sorusunu araştırır.

Şizofreni tanısı nasıl konur?

Peki, şizofreni tanısı nasıl konur? İnternette sıkça görülen şizofreni testi veya laboratuvar tahlilleri tek başına bu hastalığın teşhis edilmesi için yeterli değildir. Tanı tamamen bir psikiyatri uzmanının yaptığı kapsamlı klinik değerlendirmeyle konur. Hekim bu süreçte aşağıdakileri inceler:

Sanrı ve halüsinasyon gibi psikotik bulguların varlığı
Sosyal içe kapanma ve motivasyon düşüklüğü gibi negatif belirtileri
Belirtilerin başlama zamanını, seyrini ve günlük yaşamdaki işlevsellik kaybını

Tanı aşamasında istenen kan tahlilleri veya MR gibi tetkikler doğrudan şizofreniyi göstermez. Sadece benzer belirtilere yol açabilecek diğer tıbbi nedenleri dışlamak için yapılır. İlk psikoz atağında uzman desteği almak ve gerçekle bağın tamamen koptuğu kriz anlarında vakit kaybetmeden acil psikiyatrik yardım almak hayati önem taşır.

Şizofreni tedavisi nasıl yapılır? Tamamen iyileşmek mümkün müdür?

Şizofreni tedavisi antipsikotik ilaçlar, psikoterapi, aile desteği, rehabilitasyon ve düzenli psikiyatri takibinin hastanın ihtiyaçlarına göre uyarlanmasıyla yürütülür. Tedavinin asıl amacı sadece sanrı veya halüsinasyonları durdurmak değil, kişinin eğitimine, işine devam edebilmesini, sosyal ilişkilerini sürdürmesini ve bağımsız bir yaşam kurabilmesini sağlamaktır.

Peki, şizofreni tamamen iyileşen bir hastalık mıdır? Bu soruya kesin bir cevap vermek doğru olmaz çünkü süreç kişiden kişiye değişir. Bazı hastalar uzun süre belirti yaşamadan işlevselliğini büyük ölçüde geri kazanabilir. Bazılarında ise dönemsel alevlenmeler görülebilir ve uzun süreli destek gerekebilir.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre şizofreni ile yaşayan en az her üç kişiden birinin tam iyileşme gösterdiği bilinmektedir. Şizofreni tedavisinin temel unsurları ise aşağıdaki gibidir:

Antipsikotik İlaçlar: Psikotik belirtilerin kontrolünde temel rol oynayan şizofreni ilaçları, hekim kontrolünde ve hastanın yanıtına göre düzenlenir. Yan etki gözlenmesi durumunda ilaçlar hastanın kolay erişebileceği alanlarda bırakılmamalıdır.
Psikoterapi ve Psikososyal Destek: Bilişsel davranışçı terapi ve psikoeğitim hastanın yaşadığı sıkıntılarla baş etmesini, sosyal becerilerini geliştirmesini ve günlük yaşama yeniden uyum sağlamasını kolaylaştırır.

İyileşme süreci tek boyutlu değildir. Belirtilerin hafiflemesi, remisyon (belirtilerin çok düşük düzeye inmesi) ve işlevsel iyileşme (okul, iş ve sosyal hayata dönüş) bir bütündür. Erken değerlendirme, düzenli takip ve sosyal destek kişinin kendi hedefleri doğrultusunda güvenli ve sürdürülebilir bir yaşam kurmasında en büyük şanstır.

Aktif International Hastanesi Psikiyatri Uzmanlarından Uyarılar ve Öneriler

Şizofreni tedavisinde başarı yalnızca psikotik belirtilerin azalmasıyla ölçülmez. Kişinin yaşam kalitesi ve bağımsızlığı da en az bunun kadar önemlidir. Uzmanlarımızın bu süreçte hastalar ve yakınları için altını çizdiği temel uyarılar şunlardır:

Uyku düzeninin bozulması, günlük sorumlulukların aksaması, sosyal hayattan uzaklaşma veya kuşkuculuğun yeniden artması olası bir alevlenmenin habercisi olabilir. Sakin dönemde kişiye özel erken uyarı işaretlerini belirlemek ve bir takip planı yapmak süreci kolaylaştırır.
Antipsikotik tedavilerde kilo, tansiyon, kan şekeri ve kolesterol gibi metabolik göstergeler düzenli izlenmelidir. Rahatsız edici bir yan etki yaşandığında ilaçlar asla aniden bırakılmamalı, mutlaka psikiyatri uzmanına danışılmalıdır.
Aileler her küçük davranış değişimini hastalığın nüksettiği şeklinde yorumlamamalı, yalnızca süreklilik gösteren gerçek değişimleri dikkate almalıdır. Tedavi ekibiyle birlikte olası krizler için yazılı bir eylem planı oluşturmak en güvenli adımlardan biridir.
Şizofreni tanısı, kişinin yaşamını tamamen bu hastalık etrafında şekillendirmesi gerektiği anlamına gelmez. Eğitim, iş, sosyal ilişkiler ve bireysel hedefler tedavi planının merkezinde yer almalı, asıl hedef bireyin mümkün olan en bağımsız ve işlevsel hayatı sürmesi olmalıdır.

Şizofrenide aile desteği, hasta takibi ve acil durum yönetimi nasıl olmalı?

Şizofreni ile yaşam her vaka için aynı patikaları içeren bir süreç anlamına gelmez. Kimileri tedavi sırasında iş ve sosyal hayatına sorunsuz devam edebilirken, kimilerinde dönemsel alevlenmeler görülebilir. Bu süreçte uzun dönem bakımın temel amacı yalnızca sanrı ve halüsinasyonları baskılamak değil, kişinin bağımsızlığını, sosyal ilişkilerini ve yaşam hedeflerini desteklemektir.

Belirtiler kontrol altına alınmış olsa bile, düzenli psikiyatri takibi hayati önem taşır. Sağlıklı bir yaşam döngüsü için aşağıdakilere dikkat edilmelidir:

Uyku düzeninin korunması ve ilaçların hekim önerisine göre aksatılmadan kullanılması gerekmektedir.
Alkol ve psikoaktif madde kullanımı olmamalıdır.
Psikososyal destek programları ve mesleki rehabilitasyon yardımıyla hastanın bağımsız yaşam becerileri desteklenmelidir.
Kişi bir halüsinasyonundan bahsettiğinde onu tersleyen ve susturan baskılamalar yerine, “Bunu senin gibi görmüyorum ama seni korkuttuğunu anlıyorum” şeklinde sakin ve yargılamayan bir yaklaşım benimsenmelidir.
Hastanın mahremiyetine ve isteklerine saygı duyularak uygun görülen durumlarda aile üyeleri tedavi süreçlerine dahil edilmelidir.

Belirtilerin görülme sıklığındaki her artış acil bir durum göstergesi olmayabilir. Ancak burada profesyonellerden destek almayı gerektiren kritik bir çizgi vardır:

Hastanın kendisine veya başkasına zarar verme düşüncesi ya da girişiminin gözlenmesi
Hastanın gerçeklikle olan bağının kopması
Gerçeklikle zayıflayan ilişki nedeniyle kendisinin ve çevresindekilerin güvenliğinin riske girmesi
Ağır ajitasyon ve yemek yemeyi veya sıvı almayı ciddi şekilde reddetme
Öz bakımın tamamen imkânsız hâle gelmesi

Yukarıda sıralanan türden durumların gözlenmesi halinde vakit kaybetmeden profesyonel müdahale gerekebileceğini unutmayınız.