Kolesterol nedir?

Kolesterol kelimesi her ne kadar kötü sağlık durumuyla ilişkilendirilse de aslında vücutta çeşitli işlevleri olan ve vücut için gerekli olan bir maddedir. Yağ benzeri bu madde vücut için özellikle hormon, D vitamini ve sindirime yardımcı olan maddeleri üretmesine yardımcı olarak önemli bir rol oynamaktadır. Dolayısıyla negatif çağrışımlarla yüklü olan kolesterol aslında normal seviyelerde vücutta bulunduğunda vücudun düzgün çalışma sürecine katkı sağlayan bir maddedir. Peki, sağlıklı bir vücut için gerekli olan kolesterol neden sağlık açısından zararlı kabul edilir?

Kolesterol normal şartlarda vücutta karaciğer tarafından üretilen bir maddedir ancak çeşitli hayvansal gıdalar yoluyla vücuda alınması da mümkündür. Özellikle et, yumurta ve süt ürünleri gibi hayvansal ürünlerde kolesterol bulunmaktadır. Vücutta doğal olarak üretilen ve hayvansal gıdalar yoluyla alınan toplam kolesterol miktarı belli bir seviyenin üzerine çıktığında sağlık açısından sorunlar oluşmaya başlar.

Kolesterol türleri nelerdir?

Peki, sağlıklı bir vücutta mutlaka bulunması gereken kolesterol nasıl oluyor da damar tıkanıklıkları, kalp hastalıkları ve safra kesesi rahatsızlıkları gibi ciddi sağlık sorunlarına neden olabiliyor?

Kolesterol türleri, kolesteroldaki lipoprotein oranı ve sağlık üzerindeki etkilerine göre sınıflandırılır. Lipoprotein oranı seviyesinin vücuda etkileri doğrultusunda iyi veya kötü kolesterol olarak da adlandırılan kolesterol türlerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

Düşük Yoğunluklu Lipoprotein (LDL): Bu kolesterol tipinde kolesterol karaciğerden vücuttaki hücrelere taşınır ancak zamanla damar duvarlarında birikme yapar. Bu birikim damarlarda tıkanıklığa ve kalp krizi gibi ciddi rahatsızlıklara neden olabildiği için LDL tipi kolesterol “kötü kolesterol” olarak adlandırılır.
Yüksek Yoğunluklu Lipoprotein (HDL): Bu kolesterol tipinde vücuttaki fazla kolesterol toplanarak dışarı atılır. Böylece damar çeperlerinde birikme olmadığı gibi halihazırda damarlarda birikmiş olan kötü kolesterol de temizlenir. Bu özellikleri nedeniyle bu kolesterol türü “iyi kolesterol” olarak adlandırılır.
Çok Düşük Yoğunluklu Lipoprotein (VLDL): Bu lipoprotein türü, başka bir yağ türü olan trigliseridleri taşır ve ayrıca arterlerde plak birikmesine katkıda bulunur. Bu kolesterol türü de damar sertliği ve kalp hastalıkları gibi rahatsızlıklara neden olabilmektedir.

Kalp ve damar sağlığı için kolesterol seviyesinin dikkatle izlenmesi ve kötü kolesterol seviyesinin düşürülmesi gerekir. Bunun için de işlenmiş gıdalar yerine sağlıklı beslenmek, alkol tüketiminde aşırılıktan kaçınmak ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığı edinmek oldukça önemlidir.

LDL ve HDL kolesterol arasındaki farklar nelerdir?

Her ikisi de kolesterol olsa da LDL ve HDL kolesterol esas itibariyle birbirinden oldukça farklı kolesterol tipleridir.

LDL tipi kolesterolün vücutta fazla miktarda bulunması istenmez çünkü bu tip kolesterol çeşitli damarlarda birikerek zamanla bu damarlarda kapanmaya neden olur. Damarlardaki bu daralma kalp krizi ve felç gibi çok ciddi bazı sağlık sorunlarına neden olabilir.

HDL kolesterol ise LDL kolesterolün aksine hem damarlarda birikme yapmaz hem de damarlarda birikmiş olan kötü kolesterolü toplayarak dışarı atılmasını ve dolayısıyla damarların temizlenmesini sağlar.

Bu farklılıklar nedeniyle kardiyovasküler sağlıkta ideal olan LDL düzeylerini düşük, HDL düzeylerini ise yüksek tutmaktır.

Kolesterol neden olur?

Peki kötü kolesterol neden yükselir? LDL kolesterol seviyesi özellikle sağlıksız beslenme ve genetik yatkınlık gibi çeşitli nedenlerle yükselmektedir. Bu kolesterol tipinin hangi nedenlerle yükseldiğini bilmek bu etkenleri hayatınızdan uzaklaştırarak daha sağlıklı bir yaşam sürmeniz açısından önemlidir.

Bu nedenlerden en yaygın olanlarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

Sağlıksız beslenme: Doymuş yağ, trans yağ ve kolesterol açısından zengin gıdalar içeren beslenme türleri LDL düzeylerinin yükselmesine neden olabilir.
Fiziksel aktivite eksikliği: Hareketsiz yaşam tarzı HDL’yi düşürürken ve LDL ve trigliserit seviyelerini artırabilir.
Obezite: Özellikle karın bölgesinde aşırı vücut yağı, yüksek kolesterol seviyeleriyle güçlü bir şekilde bağlantılıdır.
Sigara: Tütün kullanımı HDL’yi düşürür ve kan damarlarına zarar vererek LDL’nin zararlı etkilerini hızlandırır.
Genetik: Bazı kişiler ise ailesel hiperkolesterolemi adı verilen ve yaşam tarzları ile hiçbir ilgisi olmaksızın anormal derecede yüksek LDL düzeyleri göstermelerine neden olan genetik mirası devralırlar.
Bazı tıbbi durumlar: Diyabet, hipotiroidizm ve karaciğer veya böbrek hastalıkları da kolesterol düzeylerini etkileyebilir.
Yaş ve cinsiyet: Kolesterol düzeyleri yaşla birlikte doğal olarak yükselme eğilimindedir ve kadınlarda menopoz gibi hormonal değişiklikler kolesterol dengesini değiştirebilir.

Genetik miras ya da yaş ve cinsiyet faktörleri gibi durumlar kişinin kontrol edebileceği konular değildir. Ancak diğer faktörlerle ilgili olarak bazı değişiklikler yaparak siz de daha sağlıklı bir yaşam için yatırım yapabilirsiniz. Kolesterolü sağlıklı bir aralıkta tutmak için bu risk faktörlerini izlemek ve bu doğrultuda tedbirler almak önemlidir.

Yüksek kolesterol belirtileri nelerdir?

Yüksek kolesterol belirtileri denildiğinde genellikle kolesterolün tehlikeli türü olan LDL tipi kolesterol kastedilir. Bu kolesterol tipi başlangıçta genellikle belirgin semptomlara neden olmaz. Hatta pek çok kişi kendilerinde bu kolesterol türünün bulunduğunu farklı nedenlerle yaptırdıkları kan testleriyle fark ederler. Daha şanssız olanlarda bir kalp krizi ya da felç gibi çok ciddi bir sağlık sorunu ile karşılaşana kadar bu sorunun farkına varmayabilir.

Yüksek kolesterolün belirtileri genellikle kolesterol birikimi uzun süre devam edip damarlarda sertleşmeler ortaya çıktığında kendilerini hissettirmeye başlarlar.

Nadir durumlarda, aşırı yüksek kolesterol, deri altında veya göz çevresinde sarımsı kolesterol birikintileri (ksantomalar) veya kornea çevresinde grimsi bir halka (korneal arkus) gibi fiziksel belirtilere yol açabilir. Ancak, bu belirtiler nadirdir ve genellikle ailesel hiperkolesterolemi vakalarında görülür.

Yüksek kolesterolün erken aşamalarına dair yaygın ve belirgin semptomlar olmadığı için, bu kolesterol tipini erken tespit etmek ve etkili bir şekilde yönetmek için tek güvenilir yol düzenli takiplerdir.

Yüksek kolesterolde hangi gıdalardan uzak durulmalı?

Sağlıklı bir beslenme programı ile yüksek kolesterol seviyenizi kontrol altına almanız mümkündür. Sağlıklı beslenme bilinçli beslenmeyi beraberinde getirir. Bu ise beslenme programınıza bazı gıdaları eklemeniz bazılarını ise çıkartmanız gerektiği anlamına gelir. Bu önlemler hem kolesterol düzeylerinizin düzenlenmesi hem de kalp sağlığınızın iyileşmesi için en büyük destekçilerinizden biridir.

Eğer sizin de kötü kolesterol seviyeniz yüksekse aşağıdaki gıdalardan kaçınmanız doğru olur:

Doymuş yağ oranı yüksek gıdalar: Yağlı kırmızı et, tam yağlı süt ürünleri, tereyağı, domuz yağı ve hindistancevizi yağı gibi gıdalar doymuş yağ oranı yüksek gıdalardır. Doymuş yağlar LDL kolesterol seviyesini artırabilir.
Trans yağlar: Kızartma şeklinde pişirilen pek çok gıda, paketlenmiş abur cuburlar ve hidrojene yağlarla yapılan unlu mamullerde bulunan trans yağlar özellikle zararlıdır ve tamamen tüketilmemelidir.
İşlenmiş etler: Sosis, pastırma ve şarküteri ürünleri gibi gıdalar hem doymuş yağ içerir hem de kolesterol açısından oldukça zengindir.
Fast food ve kızartılmış gıdalar: Bu gıdalar çoğunlukla sağlıksız yağlarla pişirilir ve sıklıkla yüksek düzeyde sodyum ve kolesterol içerir.
Yumurta sarısı ve sakatat: Ölçülü tüketildiğinde zararlı olmasa da, bunlar doğal olarak kolesterol açısından zengindir ve kolesterol seviyesi yüksek olanlar tarafından dikkatli bir şekilde tüketilmelidir.

Sağlıklı beslenme de sağlıksız beslenme de çoğu zaman alışkanlıklarla ilgilidir. Birinden diğerine geçiş mevcut alışkanlıkları bırakıp yerine yeni başka alışkanlıklar edinmek gibi düşünülebilir.

Fast-food ve işlenmiş gıdalarla beslenmenin sağlığınız açısından zararlı olduğunu düşünerek kendinizi daha sağlıklı bir beslenme şekline zihnen hazırlayabilirsiniz. Bir süre sonra bu ürünler yerine meyve, sebze, salatalar, tam tahıllı besinler, yağsız proteinler ve omega-3 yağ asitleri içeren gıdalardan da keyif almaya başladığınızı hissedebilirsiniz.

Yüksek kolesterol nasıl düşer?

Yüksek kolesterolü düşürmek için genellikle yaşam tarzınızda yani beslenme şekliniz ve daha hareketli bir yaşam için bazı değişiklikler yapmanız gerekir. Bazı durumlarda ise bu yaşam tarzı değişikliklerine ek olarak ilaç tedavisi gerekebilir.

Yüksek kolesterolün düşürülmesi için takip edilebilecek stratejilerden bazılarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

Kalp sağlığına uygun bir beslenme programı: Lif (yulaf, baklagiller ve meyveler gibi), sağlıklı yağlar (zeytinyağı, fındık ve avokado gibi) ve yağsız proteinler (balık ve derisiz tavuk eti gibi) içeren bir beslenme programı kalp sağlığınız için daha uygundur.
Düzenli egzersiz: Hareketsiz bir yaşam kalp sağlığınız için uygun değildir. Günde en az 30 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite yapmak HDL seviyenizi yükseltmeye ve LDL kolesterolünüzü düşürmeye yardımcı olabilir.
Kilo verme: Eğer sizin de fazla kilonuz varsa az miktarda bile olsa kilo vermek yüksek olan kolesterol düzeylerinizde anlamlı bir fark yaratabilir. Sağlıklı beslenerek ve düzenli hareket ederek kilo verme sürecinizi destekleyebilirsiniz.
Sigara ve alkolü sınırlayın: Sigara kullanmak kalp ve damar sağlığınız için oldukça zararlıdır. O nedenle sigarayı azaltmak da değil, mutlaka bırakmanız gerekir. Sigarayı bırakarak HDL değerlerinizi de düzenleyebilirsiniz. Düzenli ve yoğun alkol tüketimi ise trigliserid değerlerinizi yükseltebilir. Bu nedenle alkol alımınızı da mutlaka sınırlamanız gerekir.
Reçete edilirse ilaç alın: Bazı durumlarda, doktorlar yüksek kolesterol düzeylerine etkili bir şekilde müdahale etmek için statinler veya diğer kolesterol düşürücü ilaçlar önerebilir. Doktorunuzun reçete ettiği ilaçları tavsiye edildiği şekilde kullanmaya özen göstermelisiniz.

Yukarıda sıraladığımız alanlarda yapacağınız değişiklikler sağlıklı bir yaşam için oldukça önemlidir. Ancak bu düzenlemelerle ideal seviyeye geldiğinizde yeniden eski alışkanlıklara dönmemeniz gerektiğini unutmayın. Sağlıklı bir yaşam için en önemli olan bu yeni sağlıklı yaşam alışkanlıklarınızda tutarlı olmanız ve hayatınızı buna göre organize etmenizdir. Bu önlemler kolesterolünüzü düşürmek ve kardiyovasküler sağlığınızı iyileştirmek için çok önemlidir.