Gluten Hassasiyeti Hakkında Merak Ettikleriniz

Tahmini okuma süresi: 7 dakika 6 saniye

Ekmek ya da makarna yedikten sonra vücudunuzda şişkinlik, halsizlik hissediyorsanız, cildinizde kızarıklık ya da kaşıntı oluyorsa veya ishal ya da kabızlık gibi rahatsızlıklar ortaya çıkıyorsa, panik yapmayın ama sizin vücudunuzda da gluten hassasiyeti olabilir. Ancak bu belirtilerin sadece gluten alerjisine özgü semptomlar olmadığını da belirtelim. Dolayısıyla gluten hassasiyetinin ne olduğunu, belirtilerini iyi anlamak, bu belirtilerin gerçekten gluten ilişkili semptomlar mı yoksa bambaşka bir nedenle mi ortaya çıktığını anlamamıza da yardımcı olur.

Bu makalede, glüten hassasiyetinin ne olduğuna, çölyak hastalığı ile benzer ve farklı yönlerine, hangi belirtilere dikkat edilmesi gerektiğine ve çeşitlilikten ödün vermeden nasıl glütensiz bir yaşam tarzının oluşturulacağına odaklanacağız. Hazırsanız başlayalım!

Gluten Hassasiyeti Nedir?

Gluten, genellikle buğdayı çağrıştırsa da aslında prolamin ve glutelin proteinlerini içeren arpa, çavdar ve yulaf gibi çeşitli tahıl tanelerine bulunan bir proteindir. Son yıllarda bu protein ile ilgili olarak hassasiyet bildirmiş kişilerin de artışıyla birlikte gluten hassasiyeti nedir sorusu pek çok kişinin gündemine oturmuştur.

Gluten alerjisi veya çölyak dışı gluten hassasiyeti olarak da bilinen gluten hassasiyeti kişinin gluten tükettikten sonra vücudunun bu protein grubuna karşı tepki göstermesini ifade eder. Ancak bu alerjik semptomlar otoimmün bir yanıt olmadığı gibi ince bağırsakta kalıcı bir hasara da yol açmaz. Gluten hassasiyetinde izlenen semptomlar daha ziyade kişinin yaşam standartları üzerinde olumsuz etki yapabilecek çeşitli fiziksel belirtilerin tetiklenmesi şeklinde ortaya çıkar.

Çölyak hastası veya doğrudan buğday alerjisi olmayan kişilerde glutene karşı oluşan hassasiyetin nedeni tam olarak anlaşılabilmiş değildir. Bilim insanları bu alandaki araştırmalarını sürdürmektedir.

Gluten Hassasiyetinin Çölyak Hastalığından Farkı Nedir?

Bu iki rahatsızlık benzer belirtiler gösterse de temelde birbirinden oldukça farklıdır. Gluten hassasiyeti ve çölyak hastalığı sağlık üzerindeki etkileri açısından karşılaştırıldığında da oldukça farklı etkilere sahip olduğu görülmektedir. Gelin bu iki rahatsızlığa daha yakından bakalım.

Öncelikle çölyak hastalığının otoimmün bir bozukluk olduğunu söyleyerek başlayalım. Gluten tüketimi sonrası, çölyak hastalığı olan bir kişinin bağışıklık sistemi ince bağırsak astarına saldırır. Bu duruma müdahale edilmemesi halinde bölgede oluşan hasar kalıcı hale gelebilir. Bağırsak astarında meydana gelen bu hasar ise besinlerin emiliminde sorun yaratarak uzun vadeli sorunlara neden olabilir. 

Gluten hassasiyeti durumunda böyle bir sorun yaşanmaz. Gluten hassasiyeti sorunu otoimmün bir rahatsızlıkla ilişkili değildir. Bu nedenle çölyak hastalığında görülen bağırsak astarının zarar görmesi durumu gluten hassasiyeti olan kişilerde görülmez. Gluten hassasiyetinin çölyak hastalığından bir diğer farkı da kan tahlillerinde ve biyopsilerde ortaya çıkar. Çölyak hastalığını teşhis için yapılan kan tahlilleri ve biyopsiler gluten hassasiyeti olan kişilerde normal çıkar.

Gluten Alerjisinin Belirtileri Nelerdir?

Gluten hassasiyeti belirtileri irritabl bağırsak sendromu (IBS), çölyak hastalığı veya gıda intoleransları gibi diğer bazı rahatsızlıkların belirtileri ile benzerlik gösterebilmektedir. Diğer taraftan gluten hassasiyeti semptomlarında kişiden kişiye farklılık da görülebilir. Gluten alerjisinin belirtilerinden en yaygın olan bazılarını aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz. 

• Şişkinlik, gaz, karın ağrısı ve ishal veya kabızlık gibi sindirim rahatsızlıkları
• Fiziksel aktivite veya uyku kalitesinden bağımsız olarak yorgunluk
• Konsantrasyon güçlüğü, baş ağrısı 
• Fiziksel aktivite ile ilişkili olmayan eklem ve kas ağrısı
• Anksiyete, depresyon veya sinirlilik gibi ruh hali değişiklikleri
• Döküntüler veya egzama benzeri cilt sorunları

Yukarıda sıraladığımız belirtiler kişinin gluten tüketimini kesmesini takip eden birkaç saat veya birkaç gün içerisinde kendiliğinden geçme eğilimindedir. Dolayısıyla bu şikayetler sonrası gluten tüketiminin kesilmesi ile birlikte şikayetlerin azaldığının ve kaybolduğunun gözlenmesi halinde, şikayetlerin altında yatan neden büyük olasılıkla gluten hassasiyeti olacaktır.

Gluten Alerjisi Olanlar Hangi Gıdalardan Uzak Durmalıdır?

Gluten tüketimi sonrası gluten alerjisi olan kişilerde ortaya çıkan belirtiler hayatın rutin akışını bozucu, olumsuz etkilerdir. Dolayısıyla gluten içeren besin kaçınmak kişinin gündelik hayatının aksamaması açısından oldukça önemlidir. Bu noktada glutenin açık veya gizli olarak çeşitli gıdalarda bulunduğunu hatırlamak önemlidir. O nedenle özellikle ambalajlı gıdalarda besin içeriklerinin bulunduğu alanları okumak hem tükettiğiniz besin hakkında bilgi sahibi olmanıza hem de içeriğinde gluten bulunup bulunmadığından emin olmanıza yardımcı olacaktır.

Gluten hassasiyeti olan kişilerin kaçınması gereken besinlerden bazılarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

• Buğday ve buğday bazlı ürünler (ekmek, makarna, kuskus, bulgur, kraker ve kek gibi)
• Genellikle maltta bulunan arpa (bira, malt sirkesi ve bazı tahıllarda kullanılır)
• Çavdar, bazı ekmek ve tahıl türleri
• Gizli glüten içerebilen bazı çorbalar, soslar ve şarküteri etleri gibi işlenmiş gıdalar
• Glutensiz olarak etiketlenmediği sürece bira ve diğer tahıl bazlı alkollü içecekler

Ancak bazı durumlarda gluten hassasiyeti çok şiddetli olabilir. Böyle hassasiyeti olan kişiler doğrudan gluten içermese bile, gluten içeren gıdalarla aynı ekipman ve yüzeylerde hazırlanan besinlere karşı da reaksiyon verebilirler. Çapraz kontaminasyon olarak adlandırılan bu duruma karşı da dikkatli olunması önemlidir.

Gluten Hassasiyeti Olan Kişiler Ne Yemelidir?

Buraya kadar anlatılanlardan yola çıkarak gluten hassasiyeti olan kişilerin yeme-içme konusunda mutlaka keyifsiz, yavan bir diyet programına bağlı olmaları gerektiği gibi bir sonuç çıkarmayın. Tam tersine, gluten hassasiyeti olan kişiler de oldukça lezzetli ve dengeli bir beslenme programı ile hayatın tadını çıkarmaya devam edebilirler. Gluten içermeyen besin gruplarından ve ürünlerden bazılarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.

• Meyve ve sebzeler: Vitamin, lif ve antioksidanlar açısından oldukça zengin olan vitamin ve sebzeler doğal olarak gluten içermezler.
• Yağsız proteinler: Tavuk, hindi, balık, yumurta, tofu ve baklagiller.
• Glutensiz tahıllar: Pirinç, kinoa, karabuğday, darı, amarant ve sertifikalı glutensiz yulaflar.
• Süt ürünleri: Süt, peynir ve yoğurt gibi ürünler genellikle gluten içermez, ancak bu ürünlerin aromalı veya işlenmiş versiyonlarında içeriği yine de kontrol etmekte fayda var.
• Kuruyemişler ve tohumlar: Protein ve sağlıklı yağlar içeren bu lezzetli atıştırmalıklar da gluten içermez.

Glutensiz beslenme ilk bakışta zor gibi görünse de zaman içerisinde uyum sağlayabileceğinizi göreceksiniz. Ayrıca artık glutensiz unlarla yapılan makarna, çeşitli atıştırmalıklar ve unlu mamullere de marketlerde kolaylıkla ulaşılabilmektedir. Unutmayın, biraz çaba ve sabırla bu yeni beslenme türüne alışmak mümkün.