Depresyon nedir? Belirtileri, Türleri ve Tedavisi

Tahmini okuma süresi: 13 dakika 47 saniye

Klinik Bir Ruh Sağlığı Sorunu Olarak Depresyon

Depresyon kişinin duygu durumunu, düşüncelerini, enerjisini, uykusunu, iştahını ve günlük yaşamını etkileyebilen klinik bir ruh sağlığı sorunudur. Depresyon ne demek sorusuna verilen cevap, çoğu zaman uzun bir süre boyunca “üzgün olmak” ekseninde düşünülse de aslında burada söz konusu olan durum geçici moral bozukluğundan daha farklı ve daha kapsamlı bir durumdur.

Üzüntü genellikle belirli bir olayla ilişkilidir ve zamanla hafifleme eğilimindedir. Depresyonda ise mutsuzluk, isteksizlik ya da keyif alamama hali daha uzun sürebilir. Bu nedenle depresyonu yalnızca ruh hali üzerinden değerlendirmek doğru değildir. Kimi zaman fiziksel yakınmalar, uyku düzenindeki değişimler, içe kapanma ya da hayattan zevk alamama gibi belirtiler de tabloya eşlik edebilir.

Hem depresyon konusundaki kafa karışıklığını gidermek hem de bu konuyla ilgili merak edilen sorulara açıklık getirmek için, bu yazımızda depresyonun belirtilerini, nedenlerini, farklı türlerini, tanı ve tedavi sürecini genel hatlarıyla ele alacağız.

Hiçbir şeyden keyif almıyorum. Bu durum depresyon belirtisi midir?

Depresyon detaylıca değerlendirilmesi gereken bir durumdur ve belirtileri hafif ya da ağır seyredebilir. Diğer yandan, hiçbir şeyden keyif almamak ise depresyonun önemli belirtilerinden biri olarak kabul edilebilir. Kişi daha önce severek yaptığı aktivitelerden uzaklaşabilir, sosyal ortamlara girmek istemeyebilir ya da günlük işlerini yapmak için bile kendinde güç bulamayabilir.

Bu durum söz konusu olan depresyon olduğunda yalnızca “canım hiçbir şey yapmak istemiyor” şeklinde geçici bir isteksizlik değildir. Özellikle uzun sürüyorsa ve kişinin iş, okul, aile veya sosyal yaşamını etkiliyorsa psikiyatri uzmanı tarafından değerlendirilmesi gerekir.

• Hafif depresyon belirtileri daha çok isteksizlik, enerji azalması, keyif alamama, uyku düzeninde değişiklik, dikkat toplamakta zorlanma ve içe kapanma gibi bulgularla kendini gösterebilir. Ancak bu belirtiler zamanla artabilir ya da kişinin günlük yaşamını daha belirgin şekilde zorlamaya başlayabilir.
• Ağır depresyon belirtileri ise daha yoğun umutsuzluk, değersizlik veya suçluluk düşünceleri, belirgin işlev kaybı, uyku ve iştah değişiklikleri, sosyal hayattan tamamen uzaklaşma ve bazı durumlarda ölüm ya da kendine zarar verme düşünceleriyle birlikte görülebilir.

Depresyonda olduğumu fiziksel belirtilerden anlayabilir miyim?

Depresyon yalnızca duygusal belirtilerle kendini göstermeyebilir. Bazı kişilerde fiziksel belirtiler de ön planda olabilir. Depresyonun fiziksel belirtileri arasında sürekli yorgunluk, uyku düzeninde bozulma, iştah değişikliği, baş ağrısı, kas ağrıları, mide ve bağırsak sorunları, bedende ağırlık hissi ya da enerjide belirgin azalma görülebilir.

Kişi bazen durumunu “ruhen kötü” hissetmekten çok “bedenim sürekli yorgun” ya da “hiç dinlenmemiş gibi uyanıyorum” şeklinde tarif edebilir. Bu noktada önemli olan, fiziksel belirtilerin tek başına depresyona bağlanmamasıdır. Kansızlık, tiroid hastalıkları, vitamin eksiklikleri, kronik ağrı sorunları, uyku bozuklukları veya bazı ilaçlar da benzer şikayetlere neden olabilir. Bu nedenle depresyon tanısı için uzman bir hekime başvurmak önemlidir.

Bazı kişilerde anksiyete ve depresyon belirtileri birlikte görülebilir. Bu durumda çarpıntı hissi, nefesin yetmemesi, mide sıkışması, kas gerginliği, huzursuzluk ve uykuya dalmakta zorlanma gibi şikayetler tabloya eşlik edebilir. Bu belirtiler kişinin günlük yaşamını etkiliyorsa, uzun süredir devam ediyorsa veya giderek artıyorsa, profesyonel destek almak doğru yaklaşım olur.

Majör depresyon nedir?

Majör depresyon, depresif belirtilerin belirli bir süre devam ettiği ve kişinin günlük yaşamını belirgin şekilde etkilediği daha klinik bir depresyon tablosudur. Kişi majör depresyon durumunda yalnızca üzgün ya da moralsiz hissetmekle kalmaz; aynı zamanda işine ve okuluna devam etmekte, ilişkilerini, kişisel bakımını ve günlük sorumluluklarını sürdürmekte zorlanabilir.

Majör depresyonda sürekli bıkkın hissetme, hayattan zevk alamama, belirgin isteksizlik, enerji kaybı, uyku ve iştah değişiklikleri, dikkat toplamakta güçlük, suçluluk ya da değersizlik düşünceleri görülebilir.

Bazı kişiler bu durumu “kendim gibi değilim”, “eskisi gibi hissedemiyorum” ya da “günlük işler bile ağır geliyor” gibi cümlelerle tarif edebilir. Ancak bu belirtilerin varlığı tek başına kişinin kendine majör depresyon tanısı koyması için yeterli değildir. Doğru değerlendirme ve kişiye özel tedavi planıyla depresyon belirtilerinde belirgin düzelme sağlanabilir.

Hiçbir sorun yokken depresyona girmek mümkün mü?

Dışarıdan bakıldığında belirgin bir sorun yok gibi görünse bile depresyona girmek mümkündür. Depresyon her zaman tek bir olaydan sonra ortaya çıkmaz. Bazen hayatınızda büyük bir problem yokken de iyi hissetmeyebilirsiniz.

Peki depresyon neden olur? Genetik yatkınlık, uzun süreli stres, geçmiş travmalar, yas süreci, ilişki sorunları, iş kaybı, kronik hastalıklar, hormonal değişiklikler, uyku düzeninin bozulması, bazı ilaçlar, alkol veya madde kullanımı depresyon riskini artırabilir. Kimi zaman bu faktörlerden biri belirgin şekilde öne çıkarken kimi zaman ise birkaç etken uzun süre içinde birikerek kişinin ruhsal dayanıklılığını zorlayabilir.

Bazı kişilerde depresyon görünürde belirgin bir neden olmadan da gelişebilir. Çünkü depresyon yalnızca yaşanan olaylarla değil, kişinin biyolojik yatkınlığı, beyin kimyası, stresle baş etme kapasitesi, sosyal destek sistemi ve genel sağlık durumuyla da ilişkilidir. Bu nedenle önemli nokta depresyonu kişinin karakteri ya da iradesiyle açıklamamaktır. Belirtiler uzun süredir devam ediyorsa, günlük yaşamı etkiliyorsa veya kişi kendini toparlamakta zorlanıyorsa profesyonel destek almaktan çekinmemek gerekir.

Depresyon türleri nelerdir?

Depresyonun tek bir biçimi yoktur. Belirtilerin süresi, şiddeti, ortaya çıkış şekli ya da eşlik eden bulgular kişiden kişiye göre değişebilir. Bu nedenle depresyon çeşitleri denildiğinde aslında depresyonun farklı klinik görünümlerinden söz edilir.

Bazı kişilerde belirtiler kısa sürede yoğunlaşırken, bazılarında daha uzun süreli ve dalgalı bir seyir görülebilir. Bazı tablolar ise fiziksel şikayetler, kaygı belirtileri, doğum sonrası dönem ya da gerçeklik algısında bozulma gibi farklı özelliklerle öne çıkabilir.

Depresyon türlerini anlamak kişinin kendi kendine tanı koyması için değil, belirtilerin neden farklı şekillerde ortaya çıkabileceğini fark etmesi açısından önemlidir. Bu nedenle aşağıdaki depresyon türleri hakkında genel bilgi sahibi olmak önemlidir.

Kronik, atipik, maskeli ve psikotik depresyon

Kronik depresyon depresif belirtilerin uzun süre devam ettiği bir tabloyu ifade eder. Bu durumda kişi her zaman çok ağır belirtiler yaşamasa da, uzun süren isteksizlik, düşük enerji, karamsarlık ve hayattan yeterince keyif alamama hali günlük yaşam kalitesini belirgin şekilde etkileyebilir.

Atipik depresyon ise daha farklı bir belirti görünümü arz eder. Atipik depresyonda kişi bazı olumlu olaylara kısa süreli de olsa tepki verebilir. Ancak genel olarak aşırı uyuma, iştah artışı, bedende ağırlık hissi, reddedilmeye karşı hassasiyet ve enerji düşüklüğü gibi belirtiler ön planda olabilir.

Maskeli depresyon ise depresyonun daha çok fiziksel yakınmalarla kendini göstermesi durumudur. Kişi belirgin şekilde üzgün olduğunu söylemese de, bunun yerine baş ağrısı, halsizlik, uyku sorunları ya da uzun süren ağrılarla doktora başvurabilir.

Psikotik depresyon ise depresif tabloya gerçeklik değerlendirmesinde bozulma, olmayan sesler duyma, yoğun suçluluk ya da gerçek dışı düşünceler gibi belirtilerin eşlik edebildiği daha ciddi bir durumdur. Böyle bir tabloda gecikmeden psikiyatri uzmanına başvurmak gerekir.

Lohusa depresyonu yaşadığımı nasıl anlarım?

Doğumdan sonra duygusal dalgalanmalar yaşamak birçok anne için beklenmedik ama oldukça sık görülen bir durumdur. Hormonal değişimler, uykusuzluk, doğum sonrası iyileşme süreci, emzirme düzeni ve yeni sorumluluklar annenin daha hassas, ağlamaklı ya da kaygılı hissetmesine neden olabilir.

Bu tablo çoğu zaman kısa sürelidir ve anne destek gördükçe zamanla hafifler. Ancak lohusa depresyonu ya da diğer adıyla postpartum depresyon doğum sonrası geçici duygusal dalgalanmalardan daha farklıdır. Burada üzüntü, kaygı, çaresizlik, yetersizlik hissi, bebeğe bağlanmakta zorlanma, yoğun suçluluk duygusu, uyku ve iştah değişiklikleri daha belirgin hale gelebilir.

Doğum sonrası ilk günlerde görülen hafif ağlama, hassasiyet ve kaygı zamanla azalabilir. Fakat belirtiler iki haftadan uzun sürüyorsa, giderek artıyorsa, annenin bebeğine bakım vermesini, kendine bakmasını, uyumasını, beslenmesini ya da günlük yaşamını belirgin şekilde etkiliyorsa postpartum depresyon açısından değerlendirme gerekir.

Özellikle kendine ya da bebeğe zarar verme düşünceleri, yoğun umutsuzluk, gerçeklikten kopma hissi, olmayan sesler duyma veya annenin güvenliğiyle ilgili endişe varsa vakit kaybetmeden acil tıbbi destek alınmalıdır.

Bu noktada altı çizilmesi gereken bir diğer konu ise bu süreçteki annenin “kötü bir anne” olmadığıdır. Lohusa depresyonu, kişinin karakteriyle ya da bebeğini sevip sevmemesiyle açıklanmaz. Tedavi edilebilen bir ruh sağlığı sorunudur ve erken destek almak hem annenin hem de bebeğin iyilik halinin sağlanması ve sürdürülmesi için önemlidir. Bu nedenle doğum sonrası dönemde duygusal yük arttığında, anne yalnız bırakılmamalı, eş, aile ve uzman hekim tarafından desteklenmelidir.

Depresyon testi klinik olarak kesin tanı koyar mı?

Depresyon testi kişinin yaşadığı belirtileri fark etmesine ve bir uzmana başvurma ihtiyacını değerlendirmesine yardımcı olabilir. Ancak unutulmamalıdır ki tek başına klinik olarak kesin tanı koymaz. İnternette yapılan testlerde yüksek puan almak kişinin depresyonda olduğunu kesin olarak göstermez. Aynı şekilde düşük puan almak da depresyon ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaz.

Depresyon testleri denildiğinde ilk akla gelen Beck depresyon ölçeği ve Hamilton depresyon ölçeği gibi ölçekler depresif belirtilerinin şiddetini değerlendirmek için kullanılan yardımcı araçlardır. Beck depresyon ölçeği ise daha çok kişinin kendi belirtilerini işaretlediği bir öz değerlendirme formu olarak bilinir. Bu ölçekler psikiyatri uzmanına belirtilerin yoğunluğu, takibi ve tedaviye yanıtı hakkında fikir verse de, özellikle vurgulamak isteriz ki tek başına tanı yerine geçmez.

Uzman görüşmesinde yalnızca test sonucu değil, uyku, iştah, enerji, dikkat, keyif alma, umutsuzluk, kaygı, kullanılan ilaçlar ve varsa kendine zarar verme düşünceleri birlikte ele alınır. Bu yüzden depresyon testleri bir başlangıç noktası olarak tercih edilse bile, tanı ve tedavi planı mutlaka uzman değerlendirmesiyle belirlenmelidir.

Depresyondan nasıl kurtulurum?

Depresyonun nasıl geçeceği belirtilerin süresine, şiddetine, kişinin yaşam koşullarına ve eşlik eden başka ruhsal ya da fiziksel sorunların olup olmamasına göre değişir. Bu nedenle depresyondan nasıl çıkılır sorusunun herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur. Bazı kişilerde düzenli psikoterapi, sosyal destek ve yaşam düzenlemeleri yeterli olabilirken bazı durumlarda ilaç tedavisi de plana dahil edilebilir.

Depresyonda iyileşme süreci genellikle adım adım ilerler. Uyku düzenini korumaya çalışmak, gün içinde küçük de olsa hareket etmek, öğün atlamamak, sosyal ilişkilerden tamamen kopmamaya çalışmak ve kişinin kendini suçlayan düşüncelerini fark etmesi bu süreci destekleyebilir. Ancak bunlar tek başına tedavi olarak görülmemelidir.

Depresyondaki kişinin bu durumdan çıkma arayışında cevap aradığı belki de en önemli soru “depresyona ne iyi gelir?” sorusudur. Burada önemli olan kişinin kendini zorlaması ya da “güçlü olmaya” çalışması değil; belirtileri ciddiye almasıdır. Unutmayın, depresyon irade eksikliği, tembellik ya da karakter zayıflığı değildir. Kişinin günlük yaşamı belirgin şekilde etkileniyorsa, işe ya da okula devam etmek zorlaşıyorsa, ilişkileri bozuluyorsa, uyku ve iştah düzeni değiştiyse ya da umutsuzluk hissi giderek artıyorsa, profesyonel destek almak gerekir.

Tedavi sürecinde psikoterapi, kişinin düşünce kalıplarını, duygusal yüklerini, stresle baş etme yollarını ve ilişkisel sorunlarını anlamasına yardımcı olabilir. İlaç tedavisiyse gerekli görülen durumlarda psikiyatri uzmanı tarafından planlanır ve düzenli takip gerektirir.

Depresyon tedavisinde herkes aynı ilacı mı kullanır?

Depresyon tedavisinde herkes aynı ilacı kullanmaz. Çünkü depresyon tedavisi kişinin belirtilerine, depresyonun şiddetine, yaşına, eşlik eden hastalıklarına, kullandığı diğer ilaçlara, geçmiş tedavi deneyimlerine ve günlük yaşam koşullarına göre planlanır. Bu nedenle herkes için geçerli tek bir depresyon ilacından söz etmek doğru değildir.

Depresyon ilaçları psikiyatri uzmanı tarafından gerekli görüldüğünde tedavi planına eklenebilir. Bazı kişilerde psikoterapi, yaşam düzenlemeleri ve sosyal destek ön planda tutulurken, bazı kişilerde ilaç tedavisi bu sürecin önemli bir parçası olabilir. İlacın seçimi yalnızca depresyon tanısına göre değil, uyku durumu, iştah değişikliği, kaygı belirtileri, enerji düzeyi, dikkat sorunları, ek tıbbi hastalıklar ve kişinin yan etkilere hassasiyeti gibi birçok faktör dikkate alınarak yapılır.

Depresyon ilaçlarının yan etkileri de kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişilerde mide bulantısı, baş ağrısı, uyku hali, uykusuzluk, ağız kuruluğu, iştah değişikliği, kilo değişimi veya cinsel istekte azalma gibi yan etkiler görülebilir. Bu etkiler her hastada ortaya çıkmaz ve bazıları zamanla hafifleyebilir. Ancak kişi yan etki yaşadığında ilacı kendi kendine bırakmamalı doz değiştirmemeli ve bunu psikiyatri uzmanıyla paylaşmalıdır.

Uzun süre antidepresan kullanmak bağımlılık yapar mı?

Uzun süre antidepresan kullanmak çoğu kişinin düşündüğü anlamda bağımlılık yapmaz. Antidepresanlar alkol, nikotin ya da bazı yatıştırıcı ilaçlar gibi kişide kontrol kaybına neden olmaz. Bu nedenle antidepresan tedavisine başlamak bir daha bırakamayacağınız anlamına gelmez. Ancak bu antidepresanların doktora danışmadan bırakılabileceği anlamına da gelmez.

Bazı kişilerde ilaç aniden kesildiğinde baş dönmesi, mide bulantısı, huzursuzluk, uykusuzluk, baş ağrısı, grip benzeri yakınmalar veya elektrik çarpması hissine benzeyen garip duyumlar görülebilir. Bu belirtiler bağımlılıkla ilişkili değil, ilacın ani kesilmesine bağlı belirtiler olabilir.

Antidepresanlarla ilgili bir diğer kaygı da ilacın hemen etki edip etmeyeceğidir. Bu ilaçların etkisi genellikle ilk günden hissedilmez ve bazı kişilerde belirgin düzelme için birkaç hafta düzenli kullanım gerekebilir. Kişi kendini iyi hissetmeye başladığında bile tedavinin ne kadar süreceği, dozun ne zaman azaltılacağı veya ilacın bırakılıp bırakılmayacağı psikiyatri uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.

İlacı erken ya da aniden bırakmak belirtilerin geri dönmesine veya kesilme belirtilerinin ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle antidepresan kullanımı doz değişikliği ve bırakma süreci mutlaka doktor kontrolünde ilerlemelidir.

Aktif International Hastanesi Psikiyatri Doktorlarının Uyarı ve Önerileri

Depresyon sürecinde göz önünde bulundurulması gereken en önemli noktalardan biri, yaşanan belirtilerin geçeceğini düşünerek ertelememek ve kişinin kendini suçlamaması gerektiğidir.

Aktif International Hastanesi Psikiyatri bölümü doktorlarımıza göre depresyon kişinin karakteri, iradesi ya da güçlü olup olmamasıyla açıklanabilecek bir durum değildir. Bu nedenle, uzun süren isteksizlik, hayattan keyif alamama, uyku ve iştah değişiklikleri, yoğun kaygı, umutsuzluk ya da günlük yaşamda belirgin zorlanma varsa profesyonel destek almak geciktirilmemelidir.

Psikiyatri doktorlarımızın sıraladığı tavsiyelerden biri de hastaların randevularına gelmeden önce son haftalarda yaşadıkları belirtileri kısa notlar halinde listelemeleridir. Bu notlar uzman hekimin değerlendirme sürecini kolaylaştırabilir. Uyku düzeni, iştah değişimi, enerji düzeyi, gün içinde en çok zorlanılan saatler, kullanılan ilaçlar, varsa alkol veya madde kullanımı, ailede depresyon ya da başka ruhsal hastalık öyküsü ve son dönemde yaşanan stresli olaylar hekime mutlaka anlatılmalıdır.

Vurgulanması gereken bir diğer konu ise kişinin kendine zarar verme düşüncesinin olup olmadığı konusudur. Eğer böyle düşünceleri bulunuyorsa, kişi bu durumu doktorundan saklamamalıdır. Çünkü bu bilgi tedavi planı ve hastanın güvenliği açısından özellikle önemlidir.

Depresyon ne kadar sürer ve iyileşme belirtileri nelerdir?

Depresyonun süresi belirtilerin şiddetine, kişinin yaşam koşullarına, eşlik eden başka ruhsal ya da fiziksel sorunların olup olmamasına, tedaviye ne zaman başlandığına ve tedavi sürecine uyuma göre değişebilir. Bazı kişilerde belirtiler daha kısa sürede hafiflerken bazı kişilerde iyileşme daha uzun ve dalgalı bir süreç şeklinde ilerleyebilir.

Bu süreçte erken destek almak, düzenli psikiyatri takibine devam etmek, önerilen tedaviyi aksatmamak ve yaşanan değişiklikleri uzmanla paylaşmak önemlidir. Tedaviye başlandıktan sonra kişinin hemen tamamen iyi hissetmemesi, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez. Özellikle ilaç tedavilerinde etkinin belirginleşmesi zaman alabilir.

Benzer şekilde psikoterapi sürecinde de kişinin düşünce kalıplarını, duygu yükünü ve baş etme yöntemlerini fark etmesi aşamalı olarak gelişir. Depresyon iyileşme belirtileri çoğu zaman bir anda ortaya çıkmaz. Kişi önce daha düzenli uyumaya başladığını, sabahları biraz daha kolay kalkabildiğini, iştahının dengelendiğini, zihnindeki olumsuz düşüncelerin eskisi kadar yoğun olmadığını ya da günlük işlerini daha az zorlanarak yapabildiğini fark edebilir.

İlerleyen zamanlarda ortaya çıkabilecek enerjide artış, sosyal iletişime daha açık hale gelme ve eskiden keyif alınan şeylere karşı ilginin yavaş yavaş geri dönmesi gibi gelişmeler iyileşme sürecinin işaretleri arasında yer alabilir. Depresyonda iyileşme mümkün olsa da önemli olan süreci tek başına taşımaya çalışmamak ve düzenli profesyonel destek almaktır.