Demir eksikliği nedir ve neden olur?

Demir eksikliği, tahmin edilebileceği gibi vücutta yeterli miktarda demir minerali bulunmaması durumunda ortaya çıkan bir durumdur. Vücutta yeterli miktarda demir bulunmaması, vücuttaki dokulara oksijen taşımakla görevli olan kırmızı kan hücrelerinin de vücutta yeterli miktarda bulunmaması anlamına gelir. Ancak demir eksikliği her zaman sadece yeterli miktarda demir mineralinin alınmamasından kaynaklanmayabilir. Örneğin regl dönemleri ya da gastrointestinal kanamalara benzer aşırı kan kaybı ya da demir emiliminin yetersiz olduğu durumlar da demir eksikliğine neden olabilir. Ayrıca hamilelik veya büyüme dönemlerinde artan demir ihtiyacı, çölyak hastalığı veya kronik iltihaplanma gibi sindirim sorunları da demir eksikliğine zemin hazırlayabilir.

Demir eksikliği, dünya çapında en yaygın besin eksikliklerinden biridir ve tedavi edilmezse demir eksikliği anemisine yol açabilir. Demir eksikliği anemisi bağışıklık sistemini zayıflatan bir sorun olması nedeniyle genel sağlık durumu üzerinde olumsuz etki yapabilir. Demir eksikliğinin çok farklı nedenlerden kaynaklanabildiğini düşünürsek, bu sorunun çözümü için demir eksikliğinin tam olarak hangi nedenden kaynaklandığını bilmek önemlidir. O halde bir sonraki başlıkta demir eksikliğinin belirtilerinin neler olduğuna bakalım.

Demir eksikliğinin belirtileri nelerdir?

Demir eksikliği genellikle yavaş yavaş gelişir. Başlangıçta çok belirgin olmayan belirtiler eksiklik ilerledikçe, günlük yaşamınızı etkileyecek belirtilere dönüşebilir.

Demir eksikliğinin yaygın belirtileri şunlardır:

Dokulara yetersiz oksijen taşınması nedeniyle yorgunluk ve halsizlik
Konsantrasyon eksikliği
Kansızlık ve üşüme
Beyne yetersiz oksijen akışı nedeniyle baş ağrısı ve baş dönmesi
Kırmızı kan hücresi üretiminin azalması nedeniyle soluk cilt ve diş etleri
Fiziksel aktivite esnasında nefes darlığı
Ellerde ve ayaklarda soğukluk
Tırnaklarda kırılma veya saç dökülmesi
Özellikle geceleri ortaya çıkan huzursuz bacak sendromu

Bu belirtiler devam ederse veya kötüleşirse, nedenini araştırmak için bir sağlık uzmanına danışmak önemlidir.

Demir eksikliği nasıl teşhis edilir?

Demir eksikliğinin teşhisi için genellikle öncelikle kişide yukarıda sıraladığımız belirtilerin bulunup bulunmadığına bakılır. Kişinin tıbbi öyküsü dinlenir ve varsa devam eden hastalıkları ile ilgili bilgi alınır. Sonrasında klinik değerlendirme süreci ile birlikte teşhisi netleştirmek için bazı laboratuvar testleri yapılır. Tam kan sayımını (CBC) da içeren bu testlerle birlikte aneminin temel göstergeleri olan düşük hemoglobin ve hematokrit düzeyleri ortaya çıkarabilir.

Yapılan testler ayrıca şunları da içerebilir:

Serum ferritin: Vücudun depoladığı demiri ölçer ve genellikle demir eksikliği için kullanılan en spesifik testtir.
Serum demir ve toplam demir bağlama kapasitesi (TIBC): Kanda ne kadar demir olduğunu ölçen bu test demirin ne kadar iyi taşındığını değerlendirmeye de yardımcı olur.
Transferrin satürasyonu: Taşıma proteini transferrine ne kadar demir bağlandığını gösterir.

Bu testler, sağlık uzmanlarının demir eksikliğinin varlığını ve ciddiyetini belirlemenin yanı sıra, bunun yetersiz alım, zayıf emilim veya kan kaybından kaynaklanıp kaynaklanmadığını da belirlemeye yardımcı olur.

Demir eksikliği nasıl giderilir?

Demir eksikliğinin tedavisi, demir mineralinin eksiklik nedenine ve eksikliğin ne boyutta olduğuna göre planlanmalıdır. Çoğu kişi için genellikle ilk adım demir alımını artırmaktır. Demir alımının artışı, beslenme programında yapılacak değişiklikleri veya demir takviyeleri ile sağlanabilir.

Ağız yoluyla alınan demir takviyeleri demir sıklıkla reçete edilir. Demir depolarını yenilemesi için bu takviyelerin birkaç ay boyunca kullanılması gerekebilir.
Beslenme programının demir açısından zengin gıdaları diyete ekleyecek ve demir emilimini engelleyen gıdaları veya ilaçları azaltacak şekilde güncellenmesi gerekebilir.
Daha şiddetli vakalarda veya oral takviyelerin tolere edilemediği durumlarda, intravenöz (IV) demir tedavisi gerekebilir.
Kronik kan kaybı veya gastrointestinal sorunlar gibi altta yatan nedenlerin tedavisi, nüksü önlemek için çok önemlidir.

Demir takviyeleri reçetesiz de kolay ulaşılabilen takviyelerdir. Ancak vücuda fazla demir minerali yüklemek zararlı olabilir. Bu nedenle kulaktan dolma bilgilerle demir eksikliğinden şüphelenip kendi kendimize teşhis koyarak demir takviyelerine başlamak doğru olmaz.

Demir eksikliği semptomları gösteriyorsanız, bir sağlık kuruluşuna gidip sorunun gerçekten de demir eksikliğinden kaynaklandığından emin olmalısınız. Sorunun demir eksikliğinden kaynaklandığından emin olduktan sonra doktorunuzun yönlendireceği şekilde demir takviyesine başlamanız gerekir.

Demir açısından zengin besinler nelerdir?

Demir eksikliğinin hafif veya orta derecede olduğu durumlarda bu eksikliği gidermek için demir açısından zengin bir beslenme programının takip edilmesi yardımcı olabilir. Çok yüksek oranda demir eksikliği bulunmayan durumlarda bu yöntem doğal ve etkili bir yoldur. Demir içeren besinleri demir emiliminin yükseklik oranı bakımından ikiye ayırabiliriz: hayvansal ürünler ve bitkisel ürünler. Hayvansal ürünlerde bulunan hem demir, demir mineralinin insan vücudu tarafından çok daha yüksek oranda ve kolayca emildiği bir demir türüdür. Bitkisel ürünlerde ise hem olmayan demir bulunur. Bu demir tipinin emilim oranı biraz daha düşüktür.

Demir açısından zengin bazı besinler şunlardır:

Ayrıca portakal, çilek ve domates gibi C vitamini açısından zengin besinler vücutta demir emilimini kolaylaştıran gıdalardır.

Kırmızı et, kümes hayvanları ve karaciğer
Deniz ürünleri (özellikle istiridye, midye ve somon balığı)
Mercimek, nohut ve fasulye gibi baklagiller
Ispanak, lahana ve pazı gibi koyu yeşil yapraklı sebzeler
Demir takviyeli tahıllar ve hububatlar
Tofu ve soya ürünleri
Kurutulmuş meyveler
Yumurta

Bu gıdaları çeşitlilikle tüketmek, yeterli demir seviyesini korumaya ve genel beslenme durumunu iyileştirmeye yardımcı olabilir. Ayrıca vücuttaki demir emilimini artırmak için bu besinleri C vitamini içeren besinlerle birlikte tüketmek faydalı olur. Portakal, mandalina, limon, kivi ve çilek gibi besinler bolca C vitamini içerirler.

Demir emilimi nasıl artırılabilir?

Yeterli demir tüketimi her zaman vücutta yeterli demir bulunmasının garantisi değildir. Bazı durumlarda kişinin aldığı demir çeşitli nedenlerle vücut tarafından yeterince emilmeyebilir. Bu nedenle demir emilimini artırmak, eksikliğin önlenmesinde veya düzeltilmesinde önemli bir fark yaratabilir.

Demir emilimini artırmanın bazı yolları şunlardır:

C vitamini non-hem demir emilimini artırdığı için, demir içeren besinleri C vitamini içeren gıdalarla birlikte tüketin.
Demir içeriğini artırabilen dökme demir tencere ve tavalarda yemek pişirin.
Demir emilimini engelleyen polifenoller ve tanenler içerdiği için, yemeklerle birlikte çay veya kahve içmekten kaçının.
Demir emilimini zorlaştırdığı için, kalsiyum alımını demir açısından zengin gıdalar tüketirken sınırlayın.
Demir takviyesi alırken lifli yemeklerden kaçının, çünkü lif demire bağlanarak biyoyararlanımını azaltabilir.

Bu ipuçlarına dikkat etmek, özellikle hem demir kaynaklarına bağımlı olanlar için demir alımının verimliliğini önemli ölçüde artırabilir.