Aktif International Hastanesi Yayın Kurulu tarafından hazırlanmıştır.

Tahmini okuma süresi: 11 dakika 45 saniye

İçindekiler

Çölyak hastalığı hakkında bilinmesi gerekenler

Çölyak hastalığı çoğu zaman yalnızca karın ağrısı, şişkinlik veya ishal gibi sindirim sorunlarıyla eşleştirilir. Oysa bu durum genetik yatkınlığı bulunan kişilerde glutenin tetiklediği, sadece bağırsağı değil, tüm vücudu etkileyebilen kronik bir bağışıklık yanıtıdır.

Hiçbir sindirim sistemi yakınması yaşamayan, ancak inatçı demir eksikliği, kronik yorgunluk veya nedeni saptanamayan kemik erimesi (osteoporoz) gibi sorunlarla başvuran kişilerde de bu tabloyla sıklıkla karşılaşılmaktadır. Her hasta bu süreci aynı şekilde yaşamaz ve benzer bulgular farklı bağırsak hastalıklarıyla karışabildiği için belirtiler tek başına kesin tanı için yeterli değildir. Kulaktan dolma bilgilerle beslenme düzenini aniden değiştirmek ise teşhisi zorlaştırabilir.

Peki, şüphe anında belirtiler nasıl doğru yorumlanır, teşhis için hangi tıbbi adımlar izlenir ve glutensiz yaşama geçerken nelere dikkat etmek gerekir? Yazımızın devamında, aklınızdaki soru işaretlerini giderecek süreçleri adım adım inceliyoruz.

Çölyak hastalığı neden olur? Kimlerde daha sık görülür?

Çölyak hastalığının gelişiminde üç temel unsur birlikte rol oynar: Genetik yatkınlık, gluten tüketimi ve bağışıklık sisteminin verdiği aşırı tepki. Buğday, arpa veya çavdar içeren bir besin tüketildiğinde yatkınlığı olan kişilerin bağışıklık sistemi gluteni bir tehdit olarak algılar. Bunun sonucunda vücut savunmaya geçerek ince bağırsağın iç yüzeyinde hasara yol açar.

Ancak hastalığın neden yalnızca genetik yatkınlığı olan bazı kişilerde tetiklendiği henüz tam olarak aydınlatılabilmiş değildir. Güncel araştırmalar bağırsak florasındaki değişimlerin veya erken çocukluk döneminde geçirilen bazı enfeksiyonların bu süreci başlatabileceği üzerinde durmaktadır. Öte yandan, çölyak hastalığının bazı durumlarla birlikte görülme sıklığı toplumun geneline göre daha yüksektir. Bu risk faktörleri aşağıdaki gibidir:

Birinci derece yakınlarında çölyak öyküsü bulunması
Tip 1 diyabet veya Hashimoto gibi otoimmün tiroid hastalıklarının varlığı
Down, Turner veya Williams sendromu gibi kromozomal durumlar

Özellikle bu risk faktörlerini taşıyan kişilerin, belirgin bir sindirim sistemi şikayeti olmasa bile hekim değerlendirmesinde çölyak olasılığını göz önünde bulundurmaları önemlidir.

Ailede bir çölyak hastası bulunması genellikle bir endişe konusu olur. Ancak birinci derece yakınınızın çölyak hastası olması, sizin de bu hastalığı taşıyacağınız anlamına gelmez. Örneğin, çölyakla doğrudan ilişkili olan HLA-DQ2 veya HLA-DQ8 genlerini toplumda pek çok kişi taşır, fakat bu genlere sahip olanların yalnızca küçük bir bölümünde hastalık gelişir. Kısacası, genetik yatkınlık ile çölyak hastalığı arasında doğrudan bir ilişki yoktur.

Çölyak hastalığı sonradan ortaya çıkar mı? Yaş faktörü ve tetikleyiciler

Uzun yıllar gluten tüketerek beslenmiş kişilerin çölyak hastalığıyla ilk karşılaşmaları durumunda, ilk tepkileri genellikle bunca yıl hiçbir şey olmamışken, neden şimdi bu hastalıkla karşılaştıklarını anlamakta zorlanma yönündedir. Oysa geçmişte bu hastalığa ilişkin herhangi bir işaret gözlememiş olmanız gelecekte de karşılaşmayacağınızın bir garantisi değildir. Çocukluk veya gençlik yıllarında hiçbir belirti yaşamamış olsanız bile, yetişkinlik döneminde demir eksikliği, uzun süren şişkinlik, kronik halsizlik veya nedeni saptanamayan kemik sorunları nedeniyle yapılan tetkiklerde çölyak tanısı alabilirsiniz.

Genetik yatkınlığın hastalığı tam olarak hangi yaşta tetikleyeceği kişiden kişiye değişir. Bu nedenle, ileri yaşlarda başlayan şüpheli belirtiler, geçmişte bu hastalığa dair belirti gözlenmemiş olması nedeniyle göz ardı edilmemeli ve altta yatan nedeni bulmak için tıbbi değerlendirmeye başvurulmalıdır.

Çölyak hastalığı belirtileri nelerdir?

Vücudunuzun size verdiği sinyalleri anlamlandırmaya çalışırken, çölyak hastalığının adeta bukalemun gibi davranabilen bir yapıya sahip olduğunu bilmek önemlidir. Belirtiler kişiden kişiye öylesine değişir ki bazen şiddetli bağırsak sorunlarıyla günlük hayatı zorlaştırırken, bazen de uzun yıllar sessiz kalıp sadece rutin bir kan tahlilindeki inatçı vitamin eksiklikleriyle kendini ele verebilir.

Dolayısıyla çölyak, yalnızca bir sindirim sistemi hastalığı olarak değerlendirilmemelidir. Çölyak belirtileri aşağıdaki şekilde listelenebilir:

Karında geçmeyen şişkinlik ve gaz
Uzun süren veya ataklar halinde gelen ishal
Kabızlık
Karın ağrısı ve kramplar
Bulantı ve kusma
Kötü kokulu, yağlı ve normalden hacimli dışkılama
İstem dışı ve açıklanamayan kilo kaybı
Dinlenmekle geçmeyen halsizlik ve çabuk yorulma
Demir, B12 veya folik asit eksikliğine bağlı gelişen anemi
Ağız içinde sık tekrarlayan aftlar
Kemik veya eklem ağrıları
Nedeni saptanamayan baş ağrıları
El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma gibi nörolojik bulgular

Çölyak hastalığının daha az bilinen ancak klinik açıdan çok karakteristik bir diğer bulgusu ise dermatitis herpetiformis adı verilen cilt döküntüsüdür. Dirsekler, dizler, saç dipleri veya kalçada ortaya çıkan bu simetrik, aşırı kaşıntılı ve su toplayan kabarcıklar hiçbir mide-bağırsak şikayeti olmayan kişilerde dahi doğrudan çölyak habercisi olabilir.

Bu noktada yukarıda sıraladığımız belirtilerin hiçbirinin yalnızca çölyak hastalığına özgü olmadığının altını çizelim. Bu nedenle bedeninizi dinlemek önemli olsa da internetteki belirti listelerine bakarak kendi kendinize tanı koymaya çalışmak yerine uzman bir hekim değerlendirmesine başvurmak en güvenli yöntemdir.

Çocuklarda ve yetişkinlerde çölyak belirtileri neden farklı olur?

Çölyak hastalığı her yaş grubunda aynı mekanizmasıyla çalışsa da vücudun içinde bulunduğu yaşam evresi belirtilerin dışavurumunu farklılaştırır. Bu farklılığın temel nedeni çocukların aktif bir büyüme ve gelişme sürecinde olması, yetişkinlerin ise var olan yapı taşlarını korumaya çalışmasıdır.

İnce bağırsaktaki hasar besin emilimini bozduğunda, büyüme için ihtiyaç duyulan enerjinin önü kesilmiş olur. Bu durum çocuklarda çoğunlukla ishal ve karın şişkinliği gibi belirgin sindirim yakınmalarıyla başlar. Ancak asıl çarpıcı etkiyi fiziksel gelişim üzerinde gösterir. Beklenen kilo artışının durması, boy uzamasında yavaşlama veya ergenliğin gecikmesi, emilim bozukluğunun çocuklardaki en net yansımalarıdır.

Yetişkinlerde ise büyüme süreci tamamlandığı için hastalık daha sinsi bir yol izleyebilir. Vücut yıllarca bu durumu tolere etmeye çalışırken iç depolar yavaş yavaş tükenir. Bu nedenle yetişkin hastalar genellikle hiçbir bağırsak şikayeti yaşamazken kronik yorgunluk veya erken yaşta ortaya çıkan kemik erimesi gibi tükenmişlik sinyalleriyle ilk kez hekime başvurabilirler.

Çölyak hastalığı teşhisi nasıl yapılır?

Çölyak hastalığının belirtileri pek çok farklı rahatsızlıkla karışabildiği için yalnızca şikayetlerinize bakılarak kesin tanı konulamaz. Hekiminiz tıbbi öykünüzü dinledikten sonra, teşhisi doğrulamak için aşağıdaki adımları izler:

Özel Kan Testleri (Seroloji): Teşhiste ilk durak genellikle antikor testleridir. Vücudun glutene karşı ürettiği savunma hücrelerini tespit etmek için özellikle tTG-IgA (doku transglutaminaz) gibi testlere bakılır. Kan testinin pozitif çıkması çok güçlü bir ipucudur, ancak tek başına nihai kararı vermek için yeterli değildir.
Endoskopi ve İnce Bağırsak Biyopsisi: Özellikle yetişkin hastalarda tanıyı kesinleştirmenin altın standardı biyopsidir. Ucunda ışıklı bir kamera bulunan ince bir tüple ince bağırsağınızın başlangıç kısmına inilir. Buradan alınan milimetrik doku örnekleri mikroskop altında incelenerek, glutene bağlı tipik bağırsak hasarının varlığı doğrulanır.
Genetik İnceleme: Kan testleri ve biyopsi sonuçlarının birbiriyle uyuşmadığı, belirsiz yani arada kalınan durumlarda genetik testlere başvurulabilir. Daha önce bahsettiğimiz bu genetik testler hastalığın varlığını kanıtlamaktan ziyade, çölyak ihtimalini tamamen dışlamak için bir nevi hakem görevi görür.

Çölyak testi öncesinde gluteni bırakmak doğru mu?

Hastaların tanı sürecinde en sık düştüğü yanılgılardan biri gluten ile şikayetler arasında doğrudan ilişki kurarak çıkarsama yapmaktır. Örneğin, gluten tamamen kesildiğinde şikayetlerin azaldığının gözlenmesi halinde kişinin çölyak hastası olduğu sonucuna varması ve doktor kontrolüne gitmeyerek kendi kendine diyet uygulaması hatalı davranışlardır.

Glutenin kesilmesi ve sonrasında şikayetlerin azalması çölyak teşhisi koymak için yeterli bir ölçüt olmadığı gibi, bu aceleci yaklaşım gerçek teşhisin konmasını ciddi şekilde zorlaştırır.

Çölyak testlerinin doğru sonuç verebilmesi için vücudunuzun test sırasında glutenle temas halinde olması gerekir. Siz testten önce gluteni kestiğinizde, kandaki antikor seviyeleri hızla düşer ve bağırsak dokusu iyileşmeye başlar. Bu durum, aslında hasta olmanıza rağmen testlerinizin tamamen temiz çıkmasına neden olur.

Çölyak hastalığı tedavisi nasıl yapılır? Tamamen iyileşir mi?

Tedavi kelimesi genellikle bir ilaç kullanıp şikayete konu olan durumdan tamamen kurtulmayı akla getirir. Ancak çölyak hastalığında ilacınız eczanede değil, mutfağınızdadır. Günümüzde hastalığı tamamen ortadan kaldıran veya yeniden serbestçe gluten tüketmenizi sağlayacak bir ilaç bulunmamaktadır. Tedavinin tek ve en güçlü yolu yaşam boyu sürdürülen sıkı bir glutensiz beslenme düzenidir.

Tedavi planı ise aşağıdaki gibi yapılabilir:

Diyete başlandığında şişkinlik, ishal veya ağrı gibi şikayetler genellikle birkaç hafta içinde hafiflemeye başlar. Ancak ince bağırsak dokusunun kendini tamamen onarması aylar, bazen de yıllar alabilir.
Yıllarca süren emilim bozukluğu nedeniyle vücudunuzun vitamin ve mineral depoları tükenmiş olabilir. Hekiminiz demir, folik asit, B12, D vitamini ve kalsiyum eksikliklerini belirleyerek tedavi planlamanıza mutlaka gerekli tıbbi takviyeleri ekleyecektir.
Bazen katı bir diyete rağmen şikayetler devam edebilir. Bu durumda hekiminiz tedavinin başarısız olduğunu düşünmek yerine diyetteki gizli gluten kaçaklarını, eşlik edebilecek laktoz intoleransını, irritabl bağırsak sendromunu veya çok nadir görülen dirençli (refrakter) çölyak ihtimalini değerlendirerek rotayı yeniden çizecektir.

Çölyak hastalığı genetik temelli, ömür boyu süren kronik bir hastalık olduğu için hastalığın kendisi yok olmaz. Ancak glutensiz diyete harfiyen uyduğunuz sürece bağırsaklarınızdaki hasar tamamen iyileşir, tüm şikayetleriniz kaybolur ve sağlıklı bir birey olarak hayatınıza devam edersiniz.

Elbette yukarıda bahsini ettiğimiz düzelme nihai bir iyileşmeyi tarif etmez. Glutensiz beslenme sonucu bağırsaklarınız tamamen iyileşmiş olsa bile, diyeti bırakıp yeniden glutenli beslenmeye dönmek, bağışıklık sisteminizi anında uyaracak ve o yıkıcı süreci yeniden başlatacaktır.

Glutensiz beslenmede nelere dikkat edilmelidir?

Glutensiz bir yaşama adım atmak ilk başlarda sadece ekmek ve makarnadan vazgeçmek gibi görünse de aslında yepyeni bir mutfak kültürü ve etiket okuma alışkanlığı edinmektir. Bu süreçte sağlığınızı korurken gereksiz kısıtlamalara girmemek için aşağıdaki gibi dikkat etmeniz gereken bazı temel kurallar vardır:

Gluten sadece unlu mamullerde bulunmaz. Hazır çorbalar, salata sosları, işlenmiş et ürünleri ve bazı baharat karışımlarında bile kıvam artırıcı olarak karşınıza çıkabilir. Bu besinleri tüketmekten kaçınmanız gereklidir.
Paketli bir ürünün üzerinde glutensiz yazması, o ürünün kusursuz olduğu anlamına gelmez. Birçok glutensiz paketli ürün lezzeti artırmak için normalden daha az lif, ancak daha fazla yağ ve şeker içerebilir. Bu yüzden beslenmenizin asıl temelini doğuştan glutensiz olan taze sebze, meyve, et, balık, yumurta ve baklagiller oluşturmalıdır.
Tükettiğiniz gıda tamamen glutensiz olsa bile glutenli bir ekmekle aynı kesme tahtasında doğranması, aynı tost makinesine girmesi veya restoranda aynı fritöz yağında kızartılması ürüne gluten bulaşması için yeterlidir. Dışarıda yemek yerken sadece “Glutensiz mi?” diye sormak yerine “Nasıl hazırlıyorsunuz, ayrı ekipman kullanıyor musunuz?” demek çok daha güvenli bir yaklaşımdır.
Yulaf doğal yapısı gereği gluten içermez. Ancak tarlada, taşımada veya fabrikada buğdayla aynı işlemlere maruz kaldığı için ciddi bir çapraz temas riski taşır. Bu nedenle yalnızca üzerinde glutensiz ibaresi bulunan yulaflar tercih edilmeli ve diyete ne zaman ekleneceği hekim kontrolünde belirlenmelidir.

Aktif International Hastanesi Gastroenteroloji Doktorlarının Uyarı ve Önerileri

Çölyak tedavisinde şikayetlerinizin hızla azalması iyileştiğiniz hissi verse de bağırsağın tam onarımı ve kan değerlerinin normale dönmesi çok daha uzun sürer. Bu nedenle tedavinizin başarısını sadece kendi hislerinize göre değil, düzenli hekim kontrollerindeki antikor, vitamin ve mineral değerlerinize göre takip etmelisiniz.

Eğer sıkı diyetinize rağmen şikayetleriniz devam ediyorsa, beslenme programınızdan süt veya baklagil gibi besinleri de çıkararak kendinizi gereksiz yere kısıtlamayın. Bu durumun altında gizli bir gluten teması veya farklı bir bağırsak sorunu yatabileceği için mutlaka uzman desteği alın.

Son olarak genetik geçiş riskini göz önünde bulundurarak birinci derece yakınlarınızı hiçbir şikayetleri olmasa dahi tarama testleri için yönlendirmeyi ihmal etmeyin.

Glutensiz diyeti bir kere bozmak bağırsaklara zarar verir mi?

Tıbbi veriler tek bir gluten temasının bile saatler içinde bağışıklık sistemini alarma geçirerek bağırsak yüzeyinde tepkiye yol açtığını göstermektedir. Ancak bu durum kazara yaşanan tek bir kaçamağın her hastada aynı şiddette veya kalıcı bir hasar bırakacağı anlamına gelmez. Etkinin boyutu maruz kalınan miktara ve kişisel hassasiyetinize göre değişir.

Burada hastaları en çok yanılgıya düşüren durum sessiz maruziyettir. Yanlışlıkla gluten tüketildiğinde bazı kişilerde anında şiddetli karın ağrısı, şişkinlik ve ishal görülürken bazı kişiler hiçbir belirti hissetmeyebilir. Ancak şikayetin olmaması, bağırsakta hasarın başlamadığı anlamına gelmez. Bu nedenle arada bir dahi olsa kaçamak yapmak çölyak tedavisinde uygun değildir.

Ancak elbette insanın farkına varmadan bir gluten tüketimi de söz konusu olabilir. Böyle durumlarda suçluluk duygusuyla durumu telafi etmek için gereksiz yere kendinizi aç bırakmak gibi katı kısıtlamalara girmek doğru değildir. Kazara yaşanan bir temas, tedavinizin tamamen çöktüğü anlamına gelmez. Önemli olan, bu maruziyetin kaynağını tespit etmek ve vakit kaybetmeden sizin için güvenli olan beslenme rutininize geri dönmektir.

Tedavi edilmeyen çölyak hastalığı hamile kalmayı engeller mi?

Anne olmak isteyen çölyak hastalarının kaygılandığı konulardan biri de kısırlık korkusudur. Çölyak hastalığı hamile kalmayı kesin olarak engellemez ve tek başına doğrudan bir kısırlık nedeni değildir. Ancak hastalığın kontrol altına alınmaması üreme sağlığını dolaylı yoldan etkileyerek süreci zorlaştırabilir.

Bağırsaklardaki hasar devam ettiğinde hamilelik için hayati önem taşıyan demir, folik asit ve B12 gibi besin öğelerinin emilimi bozulur. Ayrıca bağışıklık sistemindeki dalgalanmalar adet düzensizliklerine yol açabilir. Tıbbi veriler özellikle nedeni tam olarak açıklanamayan hamile kalamama durumlarında arka planda sessizce ilerleyen tedavi edilmemiş çölyak hastalığının payı olabileceğini göstermektedir.

Eğer gebelik planlıyorsanız yapmanız gereken en doğru şey öncelikle size önerilen beslenme programına harfiyen uymaktır. Vücudunuzdaki vitamin stoklarının ilgili hekim tarafından izlenmesi gerekmektedir. Son olarak, hamilelikte yaşanabilecek gecikmelerde tek sorumlu olarak çölyağı görmek yerine bir kadın hastalıkları uzmanına muayene olmanız gerektiğini de ekleyelim.