Aktif International Hastanesi Yayın Kurulu tarafından hazırlanmıştır.

Tahmini okuma süresi: 11 dakika 36 saniye

İçindekiler

Zehirlenme nedir? Ne zaman acil servise başvurulmalıdır?

Zehirlenmenin ne olduğuna dair genel bir çerçeve ile başlayalım. Zehirlenme bir ilacın, temizlik kimyasalının, toksik gazın veya bozulmuş bir gıdanın vücuda girerek organ işlevlerini bozması durumudur. Zehirlenmeye neden olabilecek zararlı maddeler sadece yutularak değil, soluma, cilt veya göz temasıyla da sisteme karışabilir.

Bu türden bir durumla karşılaşıldığında hızlı hareket etmek önemlidir. Özellikle solunum güçlüğü, bilinç kaybı, nöbet veya morarma benzeri hayati zehirlenme belirtileri görüldüğünde zaman kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi ile iletişime geçmek hayatı kurtaran ilk adımdır.

Peki bu aşamada yapılabilecek en kritik klinik hata nedir? Bu sorunun cevabını “acil servise başvurmak için belirtilerin şiddetlenmesini beklemek” şeklinde verebiliriz.

Bazı toksinler organ hasarını saatler sonra belirginleştirebileceğinden, özellikle çocuklarda veya şüpheli kimyasal temaslarında hasta iyi görünse bile profesyonel destek alınmalıdır. Hasta stabil görünüyorsa, durum değerlendirmesi için 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) aranabilir.

Bu yazımızda zehirlenme türlerinden ilk yardımda yapılan kritik hatalara, tedavi süreçlerinden uzman doktor uyarılarına kadar merak ettiğiniz soruların yanıtlarını bulabilirsiniz.

Zehirlenme türleri nelerdir?

Zehirlenme vakaları toksik maddenin türüne, alındığı doza ve vücuda giriş yoluna göre farklılık gösterir. Yazımızın giriş kısmında da bahsettiğimiz gibi, zararlı maddeler sadece sindirim yoluyla sisteme karışmadığı gibi, bir madde tek bir yolla da sınırlı kalmayabilir. Örneğin, bir tarım ilacı hem solunarak hem de cildinizden emilerek kanınıza geçebilir. Bu nedenle klinik değerlendirmede söz konusu maddenin yalnızca ne olduğu değil, maruz kalma biçimi ve süresinin bilinmesi de hayati önem taşır.

Gıda, ilaç ve kimyasal zehirlenmeleri nasıl anlaşılır?

Günlük yaşamda en sık karşılaştığımız bu üç grupta belirtilerin ortaya çıkış şekli ve nedenleri birbirinden tamamen farklıdır:

Gıda Zehirlenmeleri: Bozulmuş veya hijyenik olmayan gıdalardaki bakteriler, virüsler ya da bu mikroorganizmaların gıdada ürettiği toksinler nedeniyle gelişir. Aynı yemeği tüketen birden fazla kişide benzer şikayetlerin başlaması gıda kaynaklı bir tabloya işaret eden en net ipucudur.
İlaç Zehirlenmeleri: Reçeteli veya reçetesiz ilaçların önerilen dozun üzerinde alınması, yanlışlıkla karıştırılması ya da çocukların merakla ilaca ulaşması ve kullanması sonucu yaşanır. Yaş, kilo ve organ fonksiyonları ilacın vücuttaki etkisini değiştirdiği için kişi o an iyi görünse dahi doz aşımı durumlarında vakit kaybetmeden tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.
Kimyasal Zehirlenmeler: Çamaşır suyu, tuz ruhu, kireç çözücü gibi temizlik maddelerinin yanlışlıkla içilmesi ya da kapalı alanda birbirine karıştırılması sonucu oluşan havanın solunması sonucu oluşur.

Karbonmonoksit, mantar ve temas yoluyla zehirlenmeler neden daha tehlikelidir?

Bazı zehirlenme türleri hemen belirti vermediği veya sinsi ilerlediği için ciddi hayati risk taşır ve bunlardan bazıları aşağıdaki gibidir:

Karbonmonoksit (gaz) zehirlenmesi: Renksiz ve kokusuz yapısı nedeniyle fark edilmesi neredeyse imkansızdır. Soba, şofben veya egzoz gazından kaynaklanan sızıntılarda ortaya çıkan baş ağrısı, sersemlik ve bulantı sıklıkla griple karıştırılır. Evdeki birden fazla kişinin veya evcil hayvanların aynı anda rahatsızlanması en kritik uyarı işaretidir.
Mantar Zehirlenmeleri: Kaynatınca zehri geçer veya pişirince tehlikesiz olur gibi doğru bilinen yanlışlar nedeniyle mantar zehirlenmeleri de oldukça yaygındır. Tehlikeli yabani mantarların toksinleri organ hasarını 6 ile 24 saat sonra gösterir. Bu yüzden ilk saatlerde hiçbir şikayet olmaması tehlikenin geçtiği anlamına gelmez.
Cilt ve Göz Teması: Kimyasal temizleyicilerin, çözücülerin ya da pestisitlerin deriye ve göze temasıyla gelişir. Madde sadece temas ettiği bölgede tahriş ve yanık yapmakla kalmaz, cilt tarafından emilerek kana da karışabilir. Böylesi durumlarda etkilenen bölge vakit kaybetmeden bol suyla yıkanmalıdır.

Zehirlenmenin türü ne olursa olsun, doğru ve zamanında ilk yardımı yapabilmek için öncelikle vücudun dışarıya verdiği uyarı sinyallerini iyi tanımak gerekir.

Zehirlenme belirtileri nelerdir? Ne zaman ortaya çıkar?

Zehirlenme şüphesi yaşayan kişilerin zihnini kurcalayan kritik sorulardan bir tanesi de belirtilerin kaç saat sonra ortaya çıkacağıdır. Ancak bu soruya her durumda verilebilecek tek bir zaman aralığı cevabı bulunmamaktadır.

Vücuda giren maddenin türüne ve miktarına bağlı olarak, bulgular bazen ilk birkaç dakika içinde, bazen 6 ile 24 saatlik bir aralıkta, organ hasarı yaratan bazı toksinlerin söz konusu olması halindeyse günler sonra belirginleşebilir.

Zehirlenme sindirim sisteminden sinir sistemine kadar tüm organizmayı etkileyebilir. Bu türden bir etkilenme, sıradan bir grip veya mide üşütmesiyle karışabilecek yaygın bulgularla benzeşebileceği için belirtilerin dikkatle takip edilmesi önemlidir.

Sık görülen belirtilerden bazıları ise aşağıdaki gibidir:

Şiddetli bulantı
Durdurulamayan kusma
Karın krampları ve kramplı ishal
Ani başlayan baş dönmesi
Kafa karışıklığı
Dengesizlik
Olağan dışı uyku hali ve kişiyi uyandırmakta güçlük
Nefes darlığı
Göğüste sıkışma hissi
Çarpıntı veya nabızda aşırı yavaşlama
Ciltte ani morarma
Aşırı terleme
Gözbebeklerinin aşırı büyümesi veya küçülmesi

Ne zaman acil müdahale gerekir?

Acil müdahale gerektiren durumlar aşağıdaki gibidir:

Kişinin bilincini kaybetmesi veya uyarılara yanıt vermemesi
Solunumun belirgin şekilde güçleşmesi, hırıltılı hale gelmesi veya durması
Dudak, yüz veya tırnak yataklarında morarma
Kasılma nöbetleri
Ağız veya boğaz bölgesinde kimyasal yanık izleri
Kasıtlı yüksek doz ilaç veya kimyasal madde alımı şüphesi

Belirtileri doğru okumak elbette hayat kurtarır. Ancak bu aşamada, yapılan hatalı ev müdahaleleri durumu daha da ağırlaştırabileceğini söylemeliyiz. Zehirlenme anında doğru ilk yardım taktikleri ve neleri asla yapmamak gerektiği konusuna yazımızın devam eden bölümlerinde ayrıca değineceğiz.

Zehirlenmede ilk yardım nasıl yapılır? Kusturmak veya süt içirmek doğru mudur?

Zehirlenme şüphesi anında yaşanan panik, genellikle kulaktan dolma ve son derece tehlikeli ilk yardım hatalarını da beraberinde getirir. Özellikle doğru bilinen en büyük iki yanlış hastayı kusturmaya çalışmak ve süt içirmektir.İyi niyetle yapılan bu eylemler, yemek borusunda ikinci bir tahrişe ya da zehrin vücut tarafından daha hızlı emilmesine yol açabilir. Dolayısıyla ilk yardımda temel kural, faydadan çok zarar verecek rastgele yöntemlerden kesinlikle uzak durmaktır.

Çamaşır suyu, lavabo açıcı gibi yakıcı kimyasallar kusturulduğunda yemek borusu ve ağız dokularını ikinci kez yakar. Benzin veya tiner gibi uçucu maddeler ise kusma esnasında akciğerlere kaçarak hayati tahriş oluşturabilir.

Aynı şekilde süt, yoğurt veya limonlu su genel bir panzehir değildir. Aksine bazı toksik maddelerin vücuttaki emilimini hızlandırabilir ya da mide reaksiyonlarını artırarak istem dışı kusmayı tetikleyebilir. Sağlık ekipleri özellikle belirtmediği sürece, böyle durumlarda hastaya ağızdan su dahil hiçbir şey verilmemelidir.

Zehirlenmeye müdahale ederken temel amaç, maruziyeti güvenli şekilde durdurmaktır. Doğru adımlar ise maddenin vücuda giriş yoluna göre belirlenir ve aşağıdaki gibidir:

Ağız yoluyla alımlarda: Hastanın bilinci açıksa ağzındaki kalıntıları tükürmesini sağlayıp ağzını suyla çalkalatın. Maddenin ambalajını veya kutusunu hekime göstermek üzere saklayın.
Solunum yolu maruziyetinde (gaz/duman): Kendi güvenliğinizi riske atmadan hastayı hızla temiz havaya çıkarın, sıkı kıyafetlerini gevşetin ve ortamı havalandırın.
Cilt temasında: Kimyasalla kirlenmiş giysileri çıkarın. Toz maddeleri su sürmeden önce kuru bir bezle süpürün ve ardından bölgeyi en az 15–20 dakika bol akan suyla yıkayın.
Göz temasında: Varsa kontakt lensleri çıkarıp gözü temiz akan suyla en az 15 dakika boyunca yıkayın ve ovuşturmaktan kaçının.

İlk yardımın temel kuralı önce kendi emniyetinizi sağlamaktır. Hasta nefes almıyorsa ve ilkyardım eğitiminiz varsa temel yaşam desteğine başlamalı, bilinci kapalı ancak nefes alan kişiyi yan kurtarma pozisyonuna getirmelisiniz.

Bilinç kaybı, nöbet, solunum güçlüğü veya morarma gibi şiddetli zehirlenme belirtilerinin varlığında zaman kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır. Hasta stabil göründüğü durumlardaysa, maddenin adını ve miktarını belirterek 114 UZEM (Ulusal Zehir Danışma Merkezi) hattından ürüne özel bilgi alabilirsiniz.

Zehirlenme tanısı nasıl konulur? Zehirlendiğimi nasıl anlarım?

Zehirlenme tanısı hastanın neye ve ne kadar maruz kaldığının öğrenilmesinin ardından fizik muayene bulgularının ve hekimin gerekli gördüğü laboratuvar tetkiklerinin bir arada değerlendirilmesiyle konulur.

Bulantı, baş dönmesi veya sersemlik gibi yakınmalar tek başına zehirlenmeye özgü değildir. Bu tablo sıradan bir mide üşütmesinden kan şekeri düşüklüğüne kadar pek çok rahatsızlıkta görülebilir. Bu yüzden “Zehirlendim mi?” sorusunun en net yanıtı, belirtilerin kendisinden ziyade olağandışı bir temas veya maruziyet öyküsünün bulunmasıdır.

Dolayısıyla, kişi ne aldığını bilmiyorsa, çocuk ilaç veya kimyasal bir ürünle temas ettiyse, önerilenden fazla ilaç kullanıldıysa ya da mantar, tarım ilacı ve zehirli gaz maruziyetinden şüpheleniliyorsa, belirtilerin ortaya çıkması beklenmeden acil servise başvurulmalıdır.

Tıbbi değerlendirme sırasında hekim hastanın bilincini, solunumunu, tansiyonunu, göz bebeklerinin ışık tepkisini ve cilt reaksiyonlarını inceler. Duruma göre EKG, karaciğer-böbrek fonksiyon testleri ve sınırları belirlenmiş toksikoloji taramaları istenebilir.

Buradaki en kritik nokta ise rutin laboratuvar taramalarının tüm toksik maddeleri kapsamamasıdır. Bu nedenle, test sonucunun temiz çıkması zehirlenmeyi tamamen ekarte etmediği için, esas olan hekimin klinik takibidir.

Zehirlenme tedavisi nasıl yapılır? Mide yıkanması şart mıdır?

Zehirlenme vakalarında uygulanan tedavi yöntemleri vücuda giren maddenin türüne, alınan doza, vücuda giriş yoluna ve maruziyetten sonra geçen süreye göre her hasta için özel olarak planlanır.

Tıbbi müdahalenin temel amacı toksik maddenin organlar üzerindeki tahribatını engellemek ve vücudun toksini atabilmesi için hayati fonksiyonları desteklemektir. Bu bağlamda, acil serviste uygulanan temel zehirlenme tedavisi yöntemleri aşağıdaki gibidir:

Sanılanın aksine, zehirlenme vakalarının çoğunda en etkili yöntem destekleyici tedavidir. Hastanın solunum yolunun açık tutulması, serumla sıvı desteği sağlanması, oksijen verilmesi ve kalp ritmi ile kan basıncının takibi organların korunmasını sağlar.
Toplumda her zehrin tek bir mucizevi panzehiri olduğu düşünülse de klinik olarak sadece belirli maddeler için özel antidot bulunur. Her vaka için bir panzehir mevcut değildir. Bu nedenle, zehirlenmenin türüne göre eğer antidot mevcutsa, bunun uygulaması yapılır.
Toksinin mide-bağırsak sisteminden kana karışmasını önlemek için uygun vakalarda ve genellikle ilk 1-2 saat içinde toksinleri sünger gibi bağlayan aktif kömür tedavisine başvurulabilir.

Bu tür vakalarda beklenti sıklıkla hastanın midesinin yıkanması yönündedir. Ancak bu beklenti tıbbi gerçeklerle bağdaşmaz. Mide yıkama hortum aracılığıyla mide içeriğinin çekilmesi işlemidir. Ancak bu müdahale midedeki zehrin tamamını temizlemez. Özellikle madde bağırsaklara geçmiş veya kana karışmışsa hiçbir fayda sağlamaz.

Mide yıkama işlemi yalnızca hayati risk oluşturan yüksek dozda madde alımlarında, olayın üzerinden çok kısa bir süre geçtiğinde ve uzman hekim kontrolünde oldukça kısıtlı durumlarda değerlendirilir.

Aktif International Hastanesi acil servis doktorlarının uyarı ve önerileri

Acil servisimizde karşılaştığımız ve hastalarımız tarafından panikle yapıldığını gözlemlediğimiz en kritik iki hata, yanlış ev müdahaleleri ve hastaların acildeki ilk müdahale sonrası kendilerini iyi hissedip gözlem sürecini yarıda kesmesidir.

Özellikle bilinç kaybı veya solunum darlığı gibi hayati tehlikelerin söz konusu olduğu durumlarda zaman kaybetmeden doğrudan acil servise başvurmak gerektiği unutulmamalıdır. Hastaneye başvururken ilacın veya kimyasalın kutusunu, bunu getiremiyorsanız net bir etiket fotoğrafını doktorunuza göstermeniz doğru tedaviye hızla başlamamızı sağlar.

Mantar, gaz ve yüksek dozda ilaç maruziyetlerinde hastanın ilk saatlerde iyi görünmesi aldatıcı olabilir. Tablo saatler sonra aniden ağırlaşabileceği için hekiminizin belirlediği acil gözlem süresi dolmadan hastaneden ayrılmamalısınız.

Altı çizilmesi gereken bir diğer konu güvenlik konusudur. Bilinci etkilenen hastanın kendi aracıyla hastaneye gelmesine izin verilmemeli, gaz şüphesinde ise şikayeti olmasa dahi evdeki tüm bireyler muayene edilmelidir.

Evde zehirlenmeleri önlemek için alınması gereken tedbirler neler?

Ev içinde yaşanan zehirlenme vakalarının neredeyse tamamı önlenebilir kazalardır. Bu durumlar sıklıkla tehlikeli ürünlerin kolay erişilebilir olması, orijinal ambalajından çıkarılması veya birkaç saniyelik dikkatsizlikler sonucu gelişir.

Üstelik risk sadece meraklı küçük çocuklar için değil, dalgınlık yaşayabilecek yaşlılar veya düzenli olarak çok sayıda ilaç kullanan yetişkinler için de geçerlidir. Ev ortamını güvenli hâle getirmek için alınması gereken temel tedbirler aşağıdaki gibi lsitelenebilir:

Reçeteli ilaçları, vitaminleri ve gıda takviyelerini çocukların göremeyeceği ve ulaşamayacağı kilitli dolaplarda saklayın. Çocuklara ilaçları asla şeker veya tatlı olarak tanıtmayın.
Çamaşır suyu, tuz ruhu veya deterjan gibi temizlik ürünlerini kesinlikle pet şişeye, meyve suyu kutusuna veya su bardağına koymayın. Renksiz bir kimyasalın su sanılarak içilmesi acil servislere başvuran çocuk ve yaşlı hastalarda en sık rastlanan senaryolardan biridir.
Daha güçlü temizlik düşüncesiyle çamaşır suyunu tuz ruhu, amonyak veya kireç çözücü gibi maddelerle karıştırmak son derece tehlikelidir. Bu karışımlar solunum yollarını tahrip eden ölümcül klor gazı açığa çıkarır.
Soba, kombi, şofben ve bacaların yıllık bakımlarını düzenli yaptırın. Karbonmonoksit renksiz ve kokusuz bir gaz olduğu için koklayarak fark edilmez. Jeneratör veya mangal gibi araçları ev, garaj veya kapalı balkon gibi alanlarda kesinlikle çalıştırmayın.
Doğadan toplanan yabani mantarların zehirli olup olmadığını pişirerek, kaynatarak ya da görünüşüne bakarak anlamak imkansızdır. Yalnızca bandrollü ve denetimden geçmiş ambalajlı kültür mantarlarını tercih edin.
Ev içi kazaların en çok yaşandığı anlar temizlik yaparken kapının çalması, telefonun çalması veya ilacı içtikten sonra kutunun tezgahta unutulduğu o kısa aralıklardır. Tehlikeli maddeleri işim bitince kaldırırım demek yerine her kullanımdan hemen sonra kilitli yerine koymayı alışkanlık haline getirin.

Evinizde alacağınız bu küçük tedbirler sevdiklerinizin hayatını korumanın en etkili yoludur. Ancak tüm dikkatimize rağmen şüpheli bir maruziyet yaşandığında evde vakit kaybetmek yerine sakin kalarak 114 UZEM hattından bilgi almak ya da en yakın acil servis birimine başvurmak her zaman en güvenli adımdır.